Al maanden loop ik met een innerlijke dwang rond om nog een flits over de Wervelreis naar Noord-Frankrijk en Bretagne te schrijven. Jaarlijks organiseren we een inspirerende trip in de omliggende landen, op zoek naar pioniers richting verandering. Deze keer was het écht wel een schot in de roos met voorbeelden van agroforestry-systemen in gematigde streken; alternatieven voor soja-import, zoals hennep, huttentut en koolzaad.
De reis werd ondertussen uitvoerig verslagen op deze website. Met filmpjes en al. Ik beperk me daarom in deze context tot een opsomming van interessante websites over de initiatieven die we bezochten. (1)

Brazilië-Frankrijk-Vlaanderen
In één van de vorige flitsen had ik het over een ‘Braziliaanse Nicolas Supiot’. Terloops deed ik even mijn beklag over het feit dat onder Europese boeren weinigen vanuit een joods-christelijke inspiratie in de landbouw tot ommekeer komen. Welnu, Vlaanderen heeft ook een leraar-boer. En nog wel eentje die godsdienstleraar is! Vandaag heb ik het geluk om het mini-bedrijf van Bellinda Staelens en Patrick Ruysschaert te bezoeken. Bellinda is pedagogisch begeleider voor het bisdom Gent. Patrick is deeltijds leraar in Geraardsbergen, deeltijds boer. Bovendien is hij zelfvoorzienend bakker en kaasmaker.
Als enige boerenzoon was het toch niet zo gemakkelijk om in Vlaanderen een boerderij mét grond te vinden. Het heersende subsidiesysteem van inkomenssteun per bedrijf zorgt er voor dat jonge mensen niet meteen aan hun trekken kunnen komen. Zeker niet als de jonge mensen andere wegen willen gaan dan wat het intensieve, gespecialiseerde landbouwmodel dicteert. Het werd voor Patrick en Bellinda een odyssee van 10 jaren zoeken, het hele land rond… om uiteindelijk de helft van een oude vierkantshoeve te kunnen kopen. Het grootkapitaal koopt nu eenmaal de mooie hoeves op. In deze hoeve was het Grote Geld niet geïnteresseerd, omwille van ‘de muur’ die het bedrijf al 70 jaar in tweeën splijt.

De bakoven, het hart van de boerderij
Ik val van de ene verbazing in de andere. Patrick verstaat de kunst van niet alleen boer, bakker, kaasmaker en leraar te zijn. Nee, helemaal alleen slaagt hij er in om heel de boerderij op een smaakvolle manier te herstellen. Centraal in de hoeve is een bezoekersruimte met daarin een tegelkachel, die tegelijk bakoven is. Volledig zelf ontworpen. De bakoven is duidelijk het hart van de boerderij. Met weinig energie kan hij niet alleen het gebouw verwarmen, maar tegelijk een serie broden bakken van eigen spelt, tarwe, haver… Graansoorten die op de boerderij geteeld en vermalen worden tot meel en bloem.
Patrick introduceert me met een powerpointpresentatie over ‘Denk globaal, eet lokaal’. Ja, was hij niet de leraar die 120 brochures van de Wervelcampagne ‘Denk globaal, eet lokaal’ had besteld? Vanuit dit materiaal, maar vooral vanuit het concrete voorbeeld van zijn bedrijf met zijn cycli van graan tot brood en van melk tot kaas, legt hij op een aansprekende wijze uit wat ‘globaal denken’ en ‘lokaal eten’ kunnen zijn. Niet zozeer als een loze slogan, maar als een warme realiteit. Een gloed die ook jonge mensen in schoolverband kan opwarmen.
Dieren en planten hebben daarbij hun plaats in de levenscyclus van het bedrijf. Zo zorgt een varken niet alleen voor vlees, maar het wordt eerst gevoed met de wei, het restant van de kaasmakerij.

Lupinen als alternatief
Als de schapen melk moeten geven, hebben ze bijkomende eiwitten nodig en die krijgen ze nu nog via een beetje krachtvoer met overzeese soja. Maar daar wil hij zo vlug mogelijk van af. Patrick is dan ook hevig geïnteresseerd in de alternatieven die Wervel propageert: agroforestry, hennep, huttentut, gras-klaver (2), lupinen... Dit voorjaar wordt geëxperimenteerd met lupinen, om zo de zelfvoorzienende cirkel voor dierenvoeding 100 % te kunnen realiseren. In de hoop aldus de soja op het bedrijf volledig te kunnen bannen.

Aan tafel brood en gedachten delen
’s Middags word ik vergast op een maaltijd met eigen brood, melk, boter, kaas. Vooral het pompoenbrood is om nooit te vergeten. Aan tafel spreken Patrick en Bellinda over de twijfel die soms opduikt aangaande de haalbaarheid van hun ideaal en van het kleinschalig model dat ze uitbouwen. De gangbare boeren, die in de groei- en specialisatiespiraal zitten, lachen natuurlijk met wat hier gebeurt. Wordt hier aan Bokrijklandbouw gedaan of wordt hier juist nieuwe toekomst geopend in een tijd van complete vervreemding en verdwazing?
Maar het bedrijfje kreunt onder het vele werk: hoelang is dat nog te dragen? Er zijn de verbouwingen die veel energie vragen. Is het bedrijf wel realistisch, want hij kan altijd terugvallen op zijn loontje als leraar?
Laat de vragen er maar zijn. Ondertussen blijkt dat hier op verschillende niveaus aan verweving wordt gedaan, ecologisch en sociaal.
Binnenkort komt er nog het aspect van zorgboerderij bij. Het kan een verlichting zijn in het vele werk, maar tegelijk ook weer een verantwoordelijkheid voor gekwetste mensen. Verbondenheid met de dieren en de seizoenen kan hen opnieuw ‘aarden’ en levenszin geven,  op deze warmhartige boerderij. Op mensenmaat.

De eenzame weg van herstel en vernieuwing
Zoals hier in Geraardsbergen zijn er tal van voorbeelden in Vlaanderen. In Europa. Ondanks of dankzij de Europese Unie, die nu uitgerekend 50 jaar bestaat?
Laat ons zeggen: ‘ondanks’, want de productivistische landbouw krijgt nog altijd veel subsidies, terwijl dit concrete bedrijf op geen ene euro subsidie kan rekenen. Begrijpe wie begrijpen kan.
Hoe kunnen we met Wervel wegen vinden om hen die de dageraad aankondigen, te ondersteunen? Zou het kunnen dat herstel en vernieuwing, dichtbij de grond, uiteindelijk vlotter loopt in Brazilië dan wel in het oude Europa? In Brazilië en andere ‘ontwikkelingslanden’ (wat een term!) wordt de vernieuwingsweg alleszins minder eenzaam en alleen gegaan.

Beste boeren en boerinnen van de Braziliaanse gezinslandbouw, leer ons om ons gezamenlijk terug naar de aarde en naar elkaar te richten. Opdat er terug ‘ontwikkeling’ komt in de overontwikkelde landen.

Luc Vankrunkelsven,
Geraardsbergen, 9 februari 2007.

(1):

• Réseau Semences Paysannes www.semencespaysannes.org. Nicolas Supiot is medeoprichter hiervan (zie op de site onder "publicaties"; bevat interessante documenten)
• BASE (Bretagne, Agriculture, Sol et environnement) Conrad Schreiber is coördinator http://pageperso.aol.fr/baseagrisol/
• APAD (Association pour la promotion d'une agriculture durable) http://www.apad.asso.fr/
• Studies over direct-inzaai, non-labour (niet-ploegen), mulching, en veel interessante boeken (waaronder Darwins laatste boek over het belang van regenwormen).
• Agriculture de Conservation http://www.agriculture-de-conservation.com/ veel info over Techniques Culturales Simplifiées (niet-ploegen)
• CEDAPA (Centre d'étude pour un développement agricole plus autonome) www.cedapa.com .Groep duurzame veehouders met sterk onderbouwde kritiek op de enorme toename van akkerbouw (granen en maïs) ten koste van weideland in Bretagne.
• Confédération Paysanne http://www.confederationpaysanne.fr/
• European Conservation Agriculture Federation http://www.ecaf.org/
• (in het Duits) over mengculturen http://mischanbau.de/
• Terre de Liens www.terredeliens.org (vgl. met werking van de Vlaamse vzw Land-in-zicht)
• Bekijk zeker eens onder "thema's" het deeltje over agroforestry. Dit bevat links naar interessante documenten met onderzoeksresultaten over o.a. oppervlaktecompostering (ook BRF genoemd, BASE is hier ook mee bezig). Brochure over BRF is op de bus ter inzage (bijJeroen), maar ook op de site te downloaden.
• Over agroforestry zelf is de standaardsite voor de gematigde streken www.montpellier.infra.fr/safe/ (met inspirerende foto's)

(2):
Over het alternatief ‘gras-klaver’ in de melkveehouderij schreven we uitvoerig in het vorige boek ‘Kruisende schepen in de nacht. Soja over de oceaan.’