De ideologie die rondhangt in de hoofden van mensen, ook bij plattelandsjeugd, luidt: “In de stad carrière maken!” Daarom is het goed dat er niet alleen Terra Solidária is, maar ook een gelijkaardige opleiding voor jongeren en eentje voor vrouwen. Deze opleidingen zijn een tegenzet om het heersende discours te ontmaskeren.

Paulo Freire en de ‘Pedagogie van de onderdrukten’

Tijdens zo’n dagen voel je de invloed van Braziliës beroemde pedagoog, Paulo Freire. Met zijn hoofdwerk: ‘Pedagogie van de onderdrukten’ blijft hij voor inspiratie zorgen. Freire is nooit ver weg in de gezonde mix van info door een ‘specialist’ en werken van onderop. De voorbije module over ‘ontwikkeling’ wordt in groepen en plenair geëvalueerd. De volgende module, die na de kerstvakantie start, wordt voorbereid: ‘Agricultura Familiar, maatschappij en leefmilieu’. Met de focus op agroecologia. 

Interessant is dat hier in Brazilië nog zonder complexen over klassenmaatschappij en kapitalisme kan gesproken worden. Oók als het over leefmilieu gaat.

Zo komt een spreker van Assesoar (www.assesoar.org.br) de huidige ‘zorg om het milieu’ in een historisch perspectief zetten. Hij begint met de Wereldbank, die met een Messiaanse zending vanuit de ‘ontwikkelde landen’ (meer bepaald de bedrijfswereld van de Verenigde Staten) de ‘onderontwikkelde landen’ komt ‘redden’. Het taalgebruik in de teksten, die hij citeert, is inderdaad opvallend. Loskoppeling van de natuur was een voorwaarde. Anders komt er nooit ‘ontwikkeling’. Deze grondhouding stoelt natuurlijk op een eeuwenoude ideologie, die bij de Grieken begon, in de joods-christelijke traditie versterkt werd en die pas helemaal dominant werd met mensen als Francis Bacon in de 17e eeuw (1561-1626). Hij is een prominent denker in de school van de Verlichting. Deze filosofen hebben ons veel bijgebracht, maar is deze Verlichting op sommige terreinen van het leven ook geen Verduistering te noemen?

Hij gaat verder: “De 20ste eeuw kende zijn machtige staalindustrie en de opkomst van de chemische industrie. Daarom kon ook in middens van de staalindustrie in São Paulo het onafhankelijk syndicalisme in kracht groeien. Nu is deze industrie en ook het syndicalisme meer gefragmenteerd. We kennen al een hele tijd de inkrimping van de staal- en chemiesector. De chemiesector zocht een nieuwe weg en heeft die ook gevonden. Chemie is gaan investeren in biotechnologie. Het menselijk genoom en zoveel meer. Zaden en patentering van genetisch gewijzigde organismen zijn hier een onderdeel van.
In deze context van heroriëntering van het kapitaal wordt agroecologie sociale strijd, vergelijkbaar met het syndicalisme in de stad. Het is een historische strijd.

Agroecologie, techniek, locale actie en transformatie gaan samen.

We moeten onze acties in een groots politiek project zien en het platteland niet alleen laten. Stad en platteland moeten elkaar de hand geven om de hegemonie van Monsanto en zijn GGO-soja te stoppen. We kunnen werken in een dynamische driehoek: agricultura familiar, maatschappij en leefmilieu.”

Adalberto Freire en de ‘obstakels om tot agroecologie te komen’

Vervolgens volgt een plenair gesprek, waarin ieder kan inbrengen waarom de gezinslandbouw niet bruusk met het traditionele model kan breken om voor agroecologische productie te kiezen. Adalberto Freire, nee, niét de zoon van Paulo Freire maar coördinator van Terra Solidária, tikt in de computer. De beamer geeft het gesprek weer:

• er ontbreekt actie, men slaagt er niet om in praktijk te brengen omdat het een langzaam proces is.
• kennis is fundamenteel voor agroecologische praktijken;
• het ontbreekt aan overheidsbeleid voor het leefmilieu;
• welk is onze capaciteit om bijdragen te leveren voor overheidsbeleid;
• De aanpassingopgelegd door het neoliberaal/ kapitalistisch model;
• Het ontmoedigen van de productie vanwege de concurrentie op de markt met genetisch gemanipuleerde producten;
• Het individualisme dat aangemoedigd werd door de Groene Revolutie;
• Het idee dat volgens de traditionele manier produceren minder vermoeiend is;
• Het overstappen naar een agro-ecologisch proces vraagt een culturele verandering;
• Hebben de gezinsboeren wel een keuze in hun productief proces?
• Naast het feit dat er een grote vooruitgang in het debat was, is er een grote moeilijkheid om agro-ecologische productiesystemen op poten te zetten.
• Welk volume aan middelen wordt er gebruikt voor agro-ecologie en hoeveel middelen worden ingezet voor technologische onderzoeken?
• Agro-ecologie als een mogelijkheid tot sociale verandering;
• Verandering van onze dagelijkse gebruiken voor een radicale verandering om agro-ecologische praktijken te incorporeren.
• Er bestaan geen pasklare recepten voor agro-ecologische productie.
• ecologische voedingsproducten hebben een hogere kostprijs; ze kunnen moeilijk wedijveren op de markt;
• Het overstappen naar een agro-ecologische productie moet gezien worden als een proces, voor degene die produceert, maar ook voor degene die consumeert.
• Waar hoort de agro-ecologie thuis op de markt of op een boerenmarkt?
• Werken met de contradicties;
• Agro-ecologie is een bemiddelaar tussen natuur en maatschappij.

Niemand voedt niemand op,

Niemand voedt zichzelf op.

De mensen voeden zich onder elkaar op

Door middel van de wereld.

Paulo Freire

Een hele opsomming, maar meteen een opwarmer om het thema aan te snijden in de volgende etape. Twintig groepen van telkens 30 studenten zullen weer aan’t studeren gaan in Rio Grande do Sul, Santa Catarina en Paraná. Op hùn maat en vanuit de geleefde realiteit op het platteland.

Er wordt in Brazilië de laatste jaren veel gesproken over ‘conservação’, maar hoe kan dit samengaan met ‘produção’?

De Agricultura Familiar kan hier vast het verschil maken.

Luc Vankrunkelsven,

Francisco Beltrão, 8 december 2006.