Brazilië heeft enkele héél typische producten, waar het land internationaal bekend om is.

Op de eerste plaats staan toch wel de cachaça en de caipirinha.

Sinds de 16e eeuw worden hier grote suikerrietplantages onderhouden. De rum wordt hier dan ook uit suikerriet gedistilleerd. Cachaça dus.

Er is de industrieel gemaakte en de artisanaal bereide cachaça. Brazilië is de grootste producent en exporteur van suiker voor de maag en van suikeralcohol voor de auto. Deze export komt bijna volledig van wat men hier de ‘patronale landbouw’ noemt. Zij hebben 90 % van de suikerproductie in handen. De agricultura familiar staat voor 10 % van de suiker. Hij wordt niet uitgevoerd en wordt verwerkt tot allerlei producten voor eigen gebruik of voor consumptie van allerlei zoetigheden in de regio.

Cachaça en caipirinha

Zowel in de coöperatieven van de landlozenbeweging MST als in middens van Fetrafboeren komt het distilleren van deze sterke drank je tegemoet.

In elk restaurant kan je dan ook dé nationale aperitief degusteren: de ‘caipirinha’. ‘Caipira’ staat voor wat ‘wild’ is, het platteland. ‘Galinha caipira’ is dan ook een scharrelkip. Het ‘inha’ is het verkleinwoord dat hier achter bijna elk zelfstandig naamwoord kan gezet worden. Bichinho, carrinho, carinho, cafezinho, DVDzinho ... Dus ook achter caipira. Caipirinha!

De ingrediënten van caipirinha zijn oersimpel: cachaça, ijs, suiker en limoen. Het gekke is dat het in Brazilië heel goedkoop is en eigenlijk als een godendrank smaakt, terwijl het in Europa stukken van mensen kost en eigenlijk niet deugt. Daar moet je blijkbaar voor in een (sub)tropisch klimaat vertoeven.

De laatste jaren wordt er ook veel caipiroshka aangeboden. Zelfde drank, maar met wodka, gemaakt uit aardappelschillen van eigen bodem. Zowel cachaça als wodka worden door nogal wat mannen puur gedronken. Dat merk ik hier toch in Guarapuava, als ik – na een hele dag computeren – in een volkscafé een biertje ga drinken. Tot mijn verbazing hangen daar elke avond dezelfde mannen hun wodka binnen te gieten. Guarapuava is dan ook de streek, waar Japanners in de jaren ’70 van de twintigste eeuw zijn begonnen met aardappelen aan te planten.

Havaianas

Wat is nóg echt Braziliaans om het nu eens niét over Samba of carnaval te hebben?

Wel: de havaianas! Wie kent ze niet, de teensandalen in 100 % plastic? Eenvoudig maar oersterk.

Je ziet er mensen mee op het strand, in eigen huis en tuin, in de steden, op het platteland.

Het platteland: hier wou ik uitkomen. Wat hebben de havaianas nu met landbouw te maken?

Wel, zoals je weet staan hier twee landbouwmodellen op gespannen voet met elkaar: de gezinslandbouw en de patronale landbouw.

Ik gebruikte in één van de vorige flitsen de metafoor van het nietsontziende verkeer en van de zwakke weggebruiker, die in de marge van de weg geduwd wordt. Een andere metafoor zou kunnen zijn: de ‘landbouw van de havaianas’, onder de voet gelopen door de ‘landbouw van de laarzen’.

Als ik bij boerengezinnen op bezoek kom, valt me op hoevelen dit lichte, eenvoudige schoeisel aan hebben. Uiteraard hebben ze ook ander schoeisel, afhankelijk van het werk, maar toch. Het lichte schoeisel staat voor contact met de aarde. Velen zullen dan ook nog liever op blote voeten lopen, zeker binnenshuis.

Het staat alleszins in groot contrast met de cowboy-traditie: de man die vanop zijn paard de zaak beheerst en naar beneden kijkt.

Ik vergeet nooit de foto van Blairo Maggi bij een interview vorig jaar in de Folha de S. Paulo. Je weet wel: de grootste soja’boer’ ter wereld met zijn 130.000 hectare monocultuur soja. De man is tevens gouverneur van Mato Grosso en droomt openlijk om president van Brazilië te worden.

In het interview geeft hij af op de federale regering en op de regelgeving die hem enige maat willen opleggen. Als symbool van het verzet van ondernemers en fazendeiros tegen milieu-, sociale en andere bekommernissen staat op zijn bureau een rijk versierde, leren bottin. Hij riep een ‘Frente van de bottin’ in het leven! De bottin, de laars die staat voor onverzettelijke veroveringsdrang. Alles en iedereen moet daar voor wijken. Alleen winst en jaarlijkse uitbreiding staan centraal.

Bij dit beeld moest ik terugdenken aan grote reclamepanelen in Brussel. Een sportschoen van Reebok stond er op afgebeeld als een tank die de planeet aarde betreedt en haar vervolgens beheerst. ‘Planet winners’ luidde de niet mis te verstane kreet. Het inspireerde me toen tot een reflectie in TGL: ‘De spiritualiteit van de sandaal’ ⁽¹⁾.

Grondhouding

Met havaianas en in korte broek een paard berijden is niet gemakkelijk. Daar heb je laarzen voor nodig en een leren, lange broek.

Met havaianas een 4x4 besturen is niet evident. Het is zelfs verboden. Daar heb je stevig schoeisel voor nodig.

Zijn de oprukkende 4x4’s niet de paarden van weleer? Kijken zij in het verkeer ook niet vanuit de hoogte neer op het klootjesvolk?

Neen, sandalen en havaianas staan voor een andere levensstijl. Voor andere waarden, andere verhoudingen. Voor contact met de aarde en met elkaar. Ze staan voor voorzichtig aftasten, gissen en missen. Ze staan voor een àndere, voorzichtige landbouw, opgenomen in het grotere geheel dat ons omvat en dat we niet kunnen vatten.

Zou het daarom zijn dat ‘havaianas’ vrouwelijk is? Of is het alleen maar omwille van ‘sandálias havaianas’?

In de buurt van ezel en os kan je nog uit de voeten met havaianas. Figureren daarom niet beide in een eeuwenoud kerstverhaal?

De ezel als lastdier van en mét de arme.

De os als symbool van de niét omnipotente stier die over alles heen raast.

Luc Vankrunkelsven, Guarapuava, 10 december 2005, Dag van de mensenrechten en internationale actiedag rond WTO, op de vooravond van de grote WTO-conferentie in Hong Kong, 13-18 december 2005.

Postscriptum:

Vanavond op café zeg ik aan mijn toogmaat met ‘sandálias’: “Ik schreef juist een artikel over je havaianas.”

“Ja”, zucht hij, ”Je kan ze hier kopen voor drie dollar, maar we voeren ze uit naar Europa. Daar betaal je 28 dollar voor onze Braziliaanse havaianas.”

Moet voorzichtiger leven dan zóveel kosten in Europa?