Goede Vrijdag bij MST

We zijn met een groep van acht Vlamingen en een Nederlandse journalist op rondreis in Brazilië. De deelnemers noemen het steevast een ‘spirituele reis’, niet in het minst omdat we voor de ‘Semana Santa’ in het Benedictijnenklooster te Goiás verblijven. ‘Spiritualiteit’ zit in Brazilië nochtans niet opgesloten in kloosters. Heel de samenleving zindert en knipsert van bezieling. We bezoeken dan ook allerlei projecten, van de Guarani in Foz do Iguaçu, de gevangenispastoraal in Salvador da Bahia tot de straatwerkingen in São Paulo. De ’Cor da Rua’ brengt kleur in de grijze steenmassa van deze miljoenenstad en ‘lixo-luxo’ openbaart ons de creativiteit van de uitgeslotenen om van het afval van de rijken ‘luxe’ te maken. Mooie dingen. Leven in kringloop dus met een sociale en communautaire dimensie. We kunnen er in Europa nog heel wat van leren.

Theologie van de aarde en van het water

Eén van de meest inspirerende dagen was toch wel ‘Goede Vrijdag bij de landlozen, verbonden met MST (Movimento dos Sem Terra)’. ‘Sexta Feira Santa’, Goede Vrijdag dus, is in Brazilië één van de grote feesten. Alle werk ligt dan stil, vergelijkbaar met een Paasmaandag in België.

De MST-dag begon al ’s morgens in het klooster. Dom Tomás Balduino, de oud-bisschop van Goiás en vriend van het huis, houdt na de morgendienst een conferentie.  Hij zet de anti-eucalyptusactie van de Via Campesina-vrouwen in de profetische lijn van Jezus van Nazareth, die de kooplieden uit de tempel verjoeg. Dom Tomás was tot voor kort voorzitter van CPT (Comissão Pastoral da Terra) en vurig verdediger van landloze en kleine boeren. Zelf werd hij indertijd aangestoken door de benedictijnen. Die zetten niet alleen een oecumenisch klooster op, waar vrede en ecologie centraal staan. Ze zijn ook altijd sterk betrokken geweest bij de landconflicten. Vanuit zijn adviserend werk bij CTP-nationaal schreef de toenmalige Marcelo Barros zijn hoofdwerk ‘Teologia da Terra’. In 2003 verscheen het zusje: ‘O espírito vem pelas águas’ (1).

Door hun gezamenlijk werk (de bisschop en de benedictijnen) is Goiás nu het Braziliaanse bisdom met de meeste assentamentos. De opvolger van Dom Tomás is nu de Duitstalige Belg Dom Rixen (2).

Solidariteit van living naar living

Ook de dominicanen zijn sterk geëngageerd in de zaak van de landlozen. Eén van hen is onze gids en rijdt de groep met een minibusje naar de pre-assantamento ‘Dom Tomás Balduino’.  Alweer Dom Tomás? Inderdaad, als erkentelijkheid voor zijn werk doopten ze hun pre-assentamento  met zijn naam. Als een beschermengel is er hij er dan ook subtiel aanwezig.

‘Pre’-assentamento? Ja, het is een overgang tussen accampamento en assentamento, van bezettingskamp naar herverdeelde nederzetting. De bezetters zijn getekend, maar stralen hoop uit. Zal het hùn grond worden, na zes jaar ontberingen?

De gezinnen ontvangen ons in hun ‘gemeenschapscentrum’. Zoals de huisjes zelf is het een constructie van wat stokken met de ondertussen legendarisch geworden zwarte plastic. Dankzij de aangrijpende fotoreeks van Sebastião Salgado gaat hun strijdrealiteit al sinds de negentiger jaren de wereld rond. In menig Vlaams gezin hangt zo’n fotoposter met de zwarte huisjes in de living.

Déze ‘living’, deze plek van samenkomst aan de rand van Goiás, is veel primitiever en voorlopiger, maar ze slaagt er keer op keer in om de rijk gevulde livings in West-Europa te verbinden met wat landloze gezinnen wordt aangedaan. Hun kracht en geloof in verandering schijnen de zelfvoldane Vlaming toch altijd opnieuw te raken.

Zes jaar waken en wachten

Roberto de Souza Batista van de ‘Associação Dom Tomás Balduino; Goiás, Carolina’ neemt het woord. Aan het eind van de dag worden ons papiertjes in handen gestoken om toch maar met elkaar in contact te blijven. En om foto’s op te sturen. ‘Roberto de …’ is zo’n fier hand geschreven visitekaartje. Een papiertje met een ziel en een geschiedenis, zó anders dan de vele naamkaartjes die ik dagelijks in de NGO-wereld of op internationale conferenties moet in ontvangst nemen.

Roberto met een MST-pet: “Zes jaar geleden begonnen we onze strijd om grond. Het werd een afvallingskoers van honderden mensen tot de groep van 62 gezinnen die we nu geworden zijn. Het is normaal dat niet alle gezinnen dit harde leven kunnen volhouden. Wij waren ook dikwijls de wanhoop nabij, maar nu hebben we eindelijk uitzicht op onze assentamento. Alleen de bureaucratie moet nog wat zijn werk doen en dat kan in Brazilië nog heel wat tijd in beslag nemen.We zijn trots dat we dit na al die jaren hebben kunnen bekomen door te onderhandelen en zonder ooit geweld te gebruiken.”

Iemand vraagt: “Je hebt een MST-pet op. Is dit één van de honderden bezettingen van MST  over heel het land?”  Roberto: “Wij zijn heel veel dank verschuldigd aan MST. Geruime tijd was het een actie van MST, maar nu voeren we een onafhankelijke koers, zij het met de beste verhouding met de bredere beweging.”

Ik wil het niet zien

In de lijn van de drie ordewoorden van MST ‘occupar-produzir-organizar / bezetten-produceren-organizeren’ worden we rondgeleid. We worden getuige van de puike organisatie, van het gezamenlijk en apart produceren, van het sterke organisatietalent van arme mensen die gezamenlijk opkomen voor gerechtigheid en een beter leven. We vernemen hoe het onderwijs van de kinderen georganiseerd wordt. De zorg om onderwijs en vorming is helemaal in de lijn van de inzet van MST voor een aangepast onderwijssysteem, waarin de realiteit en de strijd van de verarmden centraal staan. Internationaal is de landlozenbeweging een referentiepunt door de honderden scholen die ze oprichtten, alsook omwille van de vorming die aangeboden wordt tot op universitair niveau.

Tijdens de rondleiding spookt een Duitse toerist door mijn hoofd. Ze zei me dat ze naar Rio de Janeiro zou gaan. Ik vertelde haar over de achterkant van het verhaal: de favela’s, de ellende …, maar ook de weerstand die toeristen zelden of nooit zien. Na enige stilte was haar scherpe antwoord: “I don’t want to see it!” Op mijn beurt werd ik er stil en beduusd van. Als je de armoede in dit immense land, in dit ‘Belindië’ (3), niet wil zién, dan zal je ook nooit geraakt kunnen worden door het geloof en de kracht van de mensen die samen tot verandering willen komen.

Artisanaat en bloemen kleuren het leven

De groep wordt in tweeën gesplitst. Bij enkele gezinnen worden we koninklijk ontvangen voor een middagmaal. Foto’s worden uitgewisseld, harten gedeeld. Nieuwe foto’s worden gemaakt en zullen opgestuurd worden.

Tijdens een korte namiddagwandeling stoten we op andere vormen van creativiteit. Het hutje van een alleenstaande vrouw is mooi versierd met bloemen. Buiten staan koffieplanten om zo vlug mogelijk op de toekomstige assentamento uit te planten. Ze geeft ons een demonstratie van ‘hoe koffie malen zonder elektriciteit’. Maar vooral maakt ze indruk door haar handwerk. Enkelen onder ons kopen kleine matten, als aandenken aan deze bijzondere gebeurtenis.  Een nieuw ‘visitekaartje’ wordt geschreven: ‘Artesanato de Gasparina do Assentamento Dom Tomás Balduino’.

Een kruis midden on(?)kruid van hoop

Om 15u. komen we terug samen in de ‘living’. De kinderen maken van twee stokken een kruis. De gekochte matjes va Gasparina worden op een tafeltje gelegd. Op uitnodiging van de kinderen zoekt iedereen in de natuur een symbool om bij het kruis en op de matjes te leggen. Het echoot in een reeks Vlaamse oren: ‘Als je niet wordt als kleine kinderen…’

Wie wil, kan een gebed uitspreken in zijn eigen taal. Het wordt een sterk moment van verbondenheid op een dag dat miljoenen mensen elders in kerken zilveren of gouden kruisen vereren.

Op deze pre-assentamento Dom Tomás Balduino moet het kruis niet verguld worden. Het is de dagelijkse realiteit van deze gezinnen. Een symbool van ontbering en dood, maar vooral van opstand en opstanding.

Europeanen kunnen altijd opnieuw leren van de ‘mística’-momenten van de sociale bewegingen in Brazilië. Vooral op het platteland zijn dit sterke verdichtingsmomenten.

Zou het zijn omdat natuur en landbouw nog altijd vindplaatsen zijn voor symbolen van leven?

Luc Vankrunkelsven,

14 april 2006.

(1)   ‘O espírito vem pelas águas’= letterlijk: ‘De geest gaat over de wateren’. In het Nederlands vertaald en uitgegeven bij Altiora-Averbode, 2005: ‘Spiritualiteit van het water’.   

(2)   Lees in Tertio van 31 mei 2006: ‘Dom Eugênio Rixen, Duitstalige Belgische bisschop in Brazilië. Zonder gebed wordt de strijd verbeten en gewelddadig. Interview door Luc Vankrunkelsven.’

(3)   In de literatuur wordt Brazilië soms Belindië genoemd: België en Indië in één land, een land met héél rijken en met héél armen. Een andere uitdrukking is de ‘Brazilianisering van de wereldeconomie’ als een synoniem voor de globalisering, met een minderheid aan winnaars en een meerderheid aan verliezers.