23 maart '06 : Duurzaamheid en ethiek

‘De reële wereld’ belooft vandaag een interessant debat. Een poepvolle tent. Blijkt dat de meeste luisteraars voor Leonardo Boff komen, al zijn de andere sprekers zeker ook de moeite.

Leonardo wordt nog altijd als ‘Frei’ Leonardo Boff voorgesteld. Tot tweemaal toe, al is hij al jaren uitgetreden. In Brazilië worden Dominicanen en Franciscanen met Frei aangesproken. Voor het volk blijft de ex-franciscaan Leonardo ‘Frei’ Leonardo. Vrank en vrij.

“Er werd me gevraagd om over ‘duurzaamheid en ethiek’ te spreken. Laat me eerst iets zeggen over het modewoord ‘duurzame ontwikkeling’. Eigenlijk is die term fundamenteel dubbelzinnig, omdat het nog altijd gaat om een verhoging van de productie en om een groeiende consumptie. Én omdat de rijkdom van een minderheid blijkbaar nog altijd moet stijgen. De slogan ‘duurzame ontwikkeling’ is een instrument om het kapitalisme verder te kunnen zetten. Deze economie vernietigt de natuur en creëert ongelijkheid. Een economie, die losgekoppeld werd van politieke sturing en van ethiek, is als een kudde schapen die alles kaalvreet. Zonder limieten. De mens bezet momenteel 83 % van de planeet en we overschrijden nu al 20 % van de regeneratiecapaciteit van de aarde.’2002’ was 10 jaar na ‘Rio’. Welnu, zelfs al zouden we de afgesproken maatregelen van ‘Johannesburg’ sinds 2002 uitvoeren, dan nóg zal de aarde rond 2030 niet meer duurzaam zijn.We hebben een nieuw samenlevingsparadigma (paradigma civilizatório) nodig.

Hiervoor hebben we een nieuwe ethiek nodig. In het Portugees klinkt het mooi: ‘Ética com uma nova ótica’/Ethiek met een nieuwe optiek.’

Het gaat om een brede en holistische visie. ‘Milieu’ bestaat niet. We zijn met alle wezens een gemeenschap van het leven.

Centraal staat de affectiviteit en niet de rede. Wij zijn als mensen fundamenteel ‘gevoel’. Het nieuwe begrip ‘emotionele intelligentie’ is dan ook een serieuze stap in de goede richting.
‘Cuidado’/zorg is hieraan gelinkt. Voor Heidegger is het de essentie van het leven. Alles wat we verzorgen, duurt langer. ‘Cuidar’ tot de eigen dood toe. ‘Cuidar’ van onze eigen spiritualiteit. Eén van de beste teksten van de UNO is: ‘Cuidando da Terra’. En onze minister van leefmilieu, Marina Silva schreef een bijzonder beleidsboek: ‘Vamos cuidar do Brasil/We gaan voor Brazilië zorgen.’
‘Samenwerking’ is de hoogste wet in de evolutie. Dit staat tegenover Darwins ‘ The struggle of the fittest’. Als coöperatie ontbreekt, dan gaat de menselijkheid ten onder.
‘Verantwoordelijkheid’: we komen op een punt dat we niet meer verder kunnen. Bush kon Irak wel platbombarderen, maar met China of Noord-Korea kan dat niet, of hij zou de hele wereld vernietigen. Er is nog altijd de kernwapendreiging. We kunnen ook het water niet verder blijven vervuilen of we gaan er met zijn allen aan. En i.v.m. de GGO’s zou het voorzorgsprincipe moeten gelden.

Gastvrijheid. Kants laatste boek was het eerste over de globalisering. Welnu, hij had het in dit boek over gastvrijheid als eerste deugd. Als er momenteel wereldwijd 300 miljoen vluchtelingen zijn, dan is dat één van de grote misdaden in onze tijd.
Het gaat om een ‘convivência’, een samen leven, samen existeren. Alleen zijn we gedoemd om ten onder te gaan. Het gaat niet alleen om een een ‘pacto social’, maar om een ‘pacto ambiental’ met alle levende wezens. Een socio-côsmico versus het antropocentrisme. Globalisering is een verwesterlijking en homogenisering van de wereld.
Respect voor alle wezens. De aarde had ons niet nodig; wij hebben de aarde nodig. Oproep tot een grote tolerantie, ook voor het leven dat er lang vóór ons was. De grote vijand van dit respect zijn de monoculturen. Albert Schweitzer beleefde en beschreef een diepe verantwoordelijkheid voor alle leven.
‘A comendabilidade’: het samen eten, tafelgemeenschap is fundamenteel in de uitbouw van een nieuwe ethiek.

Deze principes en deugden zijn niet alleen elementen van een nieuwe ethiek, maar ook van een nieuwe spiritualiteit. In de Joods-Christelijke traditie komt dit samen in ‘Opdat allen leven zouden hebben in overvloed’ (Johannes 10,10).”

Voor deze nieuwe ethiek en spiritualiteit verwijst Boff naar een aantal belangrijke werken. Een mijlpaal is voor hem alleszins ‘Carta da Terra/Brief van de Aarde’, waaraan jaren werkt gewerkt door Braziliaanse inheemse volkeren, milieuorganisaties, wetenschappers. Het is een program voor de volgende jaren. (1)

Leonardo weet van geen stoppen, al is hij moeilijk te been. Als hij afsluit, veert heel de zaal recht. Een minutenlang applaus vult de tent.

Na de toespraak wordt iedereen opgeroepen voor een optocht naar de officiële UNO-conferentie. De politie is namelijk binnengedrongen in het kantoor van de MST-vrouwentak (MMC-Movimento das Mulheres Camponeses) te Passo Fundo (Rio Grande do Sul). Vrouwen en kinderen werden serieus geïntimideerd, omwille van de anti-eucalyptus-actie bij Aracruz.

Frei Boff wordt vooraan in de mars uitgenodigd. Met zijn wandelstok in de hand blijkt hoe moeilijk hij kan gaan, maar de spirit blijft helder.

PS: Na conferentie en manifestatie neem ik de bus terug naar AOPA in Curitiba. Mijn oog valt op de reclame dat de speciaal ingehuurde bussen voor Mop3-Cop8 op biodiesel rijden. ‘Biodiesel’, de zogenaamde ‘groene energie’, die nu iedereen in Europa en Brazilië in de ban houdt. Alsof dít de oplossing zou zijn voor onze veel te grote ecologische voetafdruk. Ik merk dat door deze bio-energiehausse in snel tempo veel sojamonoculturen omgeploegd worden tot suikerrietwoestijnen. Momenteel krijgt een boer in deelstaat São Paulo 220 real per hectare soja en 900 real per hectare suikerriet. Deze hoge prijs voor suiker en alcohol heeft alles te maken met de folie van ‘propere’ energie, zonder fundamenteel ons consumptiepatroon en de organisatie van onze mobiliteit te moeten veranderen. Voorwaar een voorbeeld dat de slogan ‘duurzame ontwikkeling’ niet klopt. De 850 miljoen hongerigen in de wereld zullen het geweten hebben. De motor gaat immers voor op de maag. De Groene Revolutie gaat voor op de versmachte kreet om landhervorming.