De boeren van Fetraf doen vandaag een actie in de ‘Mercado’. Ze zouden een koe met kalf meebrengen. De koe wordt gemolken op de markt om de burger duidelijk te maken dat er een enorm prijsverschil zit tussen wat de boer krijgt en wat de consument in de supermarkt voor een liter melk moet betalen.

Van melk naar vis

Mijn Portugees begint te beteren, maar soms versta ik de zaken toch verkeerd. Vooral als ik moe ben, is het prijs! Gisterenavond op de planningsvergadering voor de actie hoor ik ‘Mercado’. Welnu, de ‘Mercado Municipal’, de overdekte stedelijke markt, is in de buurt van mijn hotel. Ik wandel tegen 10u. naar de Mercado en loop wat rond tussen de kramen. Geen 1000 Fetrafboeren te zien, geen kalf, geen koe, geen melkende boerin. Maar geen nood: er is altijd veel te zien, te beleven en op te snuiven. Veel kramen met vlees bijvoorbeeld. Gauchos, die het zich kunnen permitteren, eten nu eenmaal véél vlees. Verschillende soorten erva mate voor de chimarrão. En gedroogde vis. Eén kraam met verse vis.

De gedroogde vis is de alomtegenwoordige stokvis, een erfenis van de Portugese kolonisator. Deze erfenis breekt nu wat zuur op, want de kabeljauw is ernstig bedreigd wegens overbevissing. Kabeljauw en dus ook bacalhau worden zowaar bijna onbetaalbaar.

Al wordt de meeste kabeljauw nog altijd in de buurt van Ijsland gevangen, toch is Brazilië de grootste importeur van bacalhau ter wereld. Vooral Pasen is hét moment om allerlei bacalhau-gerechten de revue te zien passeren. De Chinezen kunnen niet zonder haaienvinnen, de Japanners moeten zonodig nog altijd walvis vangen en tot de Braziliaanse, culinaire identiteit hoort de bacalhau uit het Noorden van de Atlantische Oceaan.

Nochtans zijn er 10 miljoen vissersfamilies actief langs de 8000 km. lange kuststrook van het land en op het immense zoetwatergebied dat Amazone heet. Maar zoals er op het land een strijd is tussen twee landbouwmodellen, zo is er op en in de zee een meedogenloze strijd gaande tussen industriële visvangst en artisanale visvangst. Oorlog ‘ter land en ter zee (kai kata ghein kai kata thalassan)’, zoals de oude Grieken al zeiden. Daarom en omdat er op ons congres rond landhervorming niet alleen campesinos aanwezig zijn, maar ook inheemse volkeren, nomaden, vissers… wordt in het thema ‘landhervorming’ ook ‘zeehervorming’ meegepakt. “Einde aan de privatisering en overbevissing van de wereldzeeën! Stop de ‘Exclusive Economic Zones’ (EEZ), die inheemse volkeren en vissers in heel wat kuststreken uitsluiten.”

Vlees en vis

Wie het kan betalen, eet in Brazilië heel wat vlees. De Chinezen nemen ook veel dierlijke eiwitten tot zich, maar bij hen hoort daar traditioneel veel vis bij. Dat staat nu ook stilaan te veranderen in Brazilië. Heel wat boeren hebben momenteel visvijvers. De wereldwijde tendens van een ware explosie in de aquacultuur is ook hier merkbaar. De huidige regering Lula heeft zelfs een heuse minister van visvangst, José Fritz. Hij was voorheen burgemeester van Chapecó, nu ‘minister van vis’ en hij hoopt bij de volgende verkiezingen Gouverneur van Santa Catarina te worden. Het was dan ook geen toeval dat we in het voorjaar van 2005 met de uitwisseling tussen Wervel en Fetraf een viskweek- en verwerkingsproject in Concôrdia (Santa Catarina) bezochten. Santa Catarina is dé streek van de grote integratoren Sadia, Perdigão, Aurora. Zij hebben miljoenen varkens, kippen en kalkoenen onder contract zitten bij de boeren. Varkens, kippen en kalkoenen om de wereldmarkt te veroveren. Terwijl nu de kleinere kippenhouders in Europa hun hart vasthouden voor de kippengriep, zijn de groten al lang naar Brazilië gedelocaliseerd.

Er wordt dus in Santa Catarina één en ander gecombineerd. Omwille van de grote varkenshouderijen, kippen- en kalkoenkwekerijen, is er een serieus milieuprobleem. Welnu, de vissen krijgen in de kweekvijvers alleen de eerste dagen van hun leven wat soja en/of maïs toegeworpen. Nadien stroomt varkensmest richting visvijvers. Zo genoten wij van een churrasco met grote vissen erop, voor 90 % opgegroeid met varkensmest.

Supermercado Carrefour

Deze beelden komen me terug voor de geest, maar ik zie nog altijd geen koe of kalf. Laat staan 1000 boeren. Ik drink nog rustig een cappucino en neem het marktrumoer verder in mij op.

Een stadsbus voert me terug naar de conferentie rond landhervorming. Ik hoor van de geslaagde actie in de ‘Supermercado Carrefour’, dichtbij de universiteit. Iedereen enthousiast. Het moet een aangrijpend moment geweest zijn: de boerin die haar koe melkt in de veilige omarming van 1000 boeren. En met de verbaasde blikken van de consument, die ook in Brazilië nog amper weet vanwaar de melk in UHT-brikken (1) komt. Bovendien was de pers massaal aanwezig.

Zo zie je maar hoe een onnauwkeurig verstaan van de afspraken een mens kan brengen van melkkoeien naar bacalhau en aanverwanten. Wég van het Franse Carrefour in Brazilië.

Luc Vankrunkelsven,

Porto Alegre, 7 maart 2006.

(1) Ultra High Temperature-melk