Supermarkten en boerenmarkten

Als ik door Guarapuava wandel, zie ik overal -netjes op verhoogjes- gele plasticzakjes vuil liggen. De verhoogjes of ijzeren tafeltjes zijn tegen katten en handen: opdat ze niet aan het vuil zouden kunnen en het zouden uiteenrijten.

De zakjes zijn bijna alle van ‘Superpão’ (superbrood), een plaatselijke supermarktketen.

Stap ik door Chapecó, dan zie je identiek hetzelfde, maar de rode zakjes dragen de welluidende naam ’Brasão’ (geheel van stukken, figuren en versieringen die in of buiten het 'veld' van een schild zijn opgenomen en die het wapenschild van een natie, een soeverein, een familie, een corporatie, een stad, etc.voorstellen.). In Chapecó zijn er nu nog twee ketens die de consument willen verwennen met goedkope prijzen. Gaan zij op termijn niet de prijzen onder elkaar afspreken en hùn prijzen opleggen? Aan producent én consument!

Aan plasticzakjes ontbreekt het alleszins niet. De kleinste prul wordt apart ingepakt. Het personeel kijkt dan ook niet begrijpend op, als je vriendelijk vraagt om wat minder zakjes. Telkens opnieuw moet ik aan de kassa wanhopig terugdenken aan een halucinant beeld in Chapada Diamantina, Bahia. Midden in de natuur wonen mensen. De streek is volledig bezaaid met plastic zakjes, een fenomeen dat ook in Afrika te bewonderen is. Gelukkig heeft een student in Niger op de vloed aan tonnen plasticzakjes iets creatiefs gevonden: een mengeling van zakjes en zand om tegels te bakken (1).

Vandaag is het de laatste dag van vier dagen Carnaval. In Chapecó is er minder te merken van wat er zich tijdens zo’n carnavaldagen afspeelt in Salvador da Bahia, Recife, Rio de Janeiro of São Paulo. Ik krijg een mail binnen van Padre Miguel uit Louro de Freitas dat daar in Salvador 1.500.000 mensen op straat staan te dansen! Vier dagen lang. Op deze vette dinsdag ligt hier overdag wel alle leven stil: geen volk op de straten, bijna geen auto, alle winkels en restaurants dicht. Eén uitzondering: bij Brasão kan je terecht om je inkopen te doen en om een lanche te nemen. Echte soberania alimentar. Een redder in nood.

Feira da agricultura familiar en concentratie supermarkten

Is dat wel zo? Als je naar de ‘Feira da Agricultura Familiar’ trekt, dan krijg je héél andere taferelen te zien: fiere boeren en boerinnen, die hun zelfgemaakte waren presenteren; consumenten die weten waarom ze hier verschijnen. Het gaat om producten van de sterk opkomende ‘agroindústria familiar’ in Santa Catarina, Paraná en Rio Grande do Sul. Lokale producten en de even lokale verwerking van die producten blijft zo in boeren handen. De meerwaarde en de arbeidsvreugde ook. Zouden zíj niet eerder een aanzet kunnen zijn voor de zoveel besproken ‘voedselsoevereiniteit’? In Chapecó is er drie keer per week zo’n markt. In tientallen andere steden en gemeenten voel je op deze boerenmarkten het hart van de plaatselijke gemeenschappen kloppen.

Ik ben hier het rapport aan het lezen van de OESO (2) over de evoluties in de Braziliaanse landbouw. Wat de Superpão- en Brasãozakjes langs de huizen mij al leerden, wordt hier bevestigd: “Voor het jaar 2000 werd geschat dat de supermarkten al 75 % van de distributie in handen hadden. In 1990 was dat maar 20 %.” De liberaliseringsgolf van de jaren ’90 heeft dus wel degelijk zijn werk gedaan. Deze machtsconcentratie heeft ingrijpende gevolgen voor de gezinslandbouw. Het rapport stelt dat het vooral zwaar uitpakt voor hen die vers fruit, groenten en zuivelproducten willen leveren. Dat zijn nu uitgerekend producten, die tot de levensader van de gezinslandbouw behoren. Het gros van groenten en fruit wordt hier vanuit CEASA in Curitiba aangevoerd, 480 km. ver. Te vergelijken met de aanvoer van Nederlandse groenten, die de plaatselijke groentenbedrijvigheid rond Hamburg (Duitsland) kapot hebben gekregen. Wordt dit over en weer rijden geneutraliseerd, als de vrachtwagens op biodiesel gaan rijden? Biodiesel van de Agricultura Familiar?

Het paradijs van shoppingcentra

Supermarkten zijn dikwijls maar een onderdeel van immense Shoppingcentra, op Amerikaanse leest geschoeid. De middenklasse vertoeft graag in deze shoppings, niet zozeer om altijd te kopen, maar ook om te zién. En om gezien te worden. Bovendien is het er veilig, bewaakt door privé-veiligheidsdiensten. Nochtans kan daar een kentering in komen. De tweedeling in de Braziliaanse maatschappij is zó groot, dat de uitgeslotenen steeds agressiever hun deel opeisen. Zo werd enkele maanden geleden Curitiba hevig opgeschrikt door jongerengeweld in Shoppingcentra. De illusie van het consumentenparadijs werd even doorgeprikt.

Zou de Agricultura Familiar, met zijn Agroindústria Familiar en zijn boerenmarkten geen veiliger weg voor de toekomst kunnen blijken? Voor voedselveiligheid, voedselzekerheid én voedselsoevereiniteit. Een gerechte markt, waar ieder zich bovendien ‘veilig’ mag voelen en in zijn waardigheid kan blijven.

Producent én consument.

Luc Vankrunkelsven, 28 februari 2006.

Plastic zakjes als milieuprobleem in Afrika:
http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4292205.stm
Naar een oplossing: tegels uit plastic zakjes en zand, een sociaal project met jongeren
in Niger:
http://www.planeteafrique.com/Republicain-Niger/index.asp?affiche=News_Display.asp&ArticleID=2308

‘Review of agricultural policies in Brazil’ van Jonathan Brooks, OESO, 2005 (jonathan.brooks@oecd.org) Al is de ‘Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) een zeer liberale denktank, toch staan er behartenswaardige zaken in. Erkend wordt o.a. hoe door de liberaliseringsgolf van de jaren ’90 de Agricultura Familiar serieus in de verdrukking komt.