Als je in Brazilië op tournee bent om een boek te lanceren, dan stoot je toch wel op enkele obstakels.
Sinds enkele dagen herhalen diverse Brazilianen me triest het gezegde: “In Brazilië vind je op elke hoek van de straat een café, een kerk en een apotheek. In Argentinië heeft elke straat een boekhandel.”  De meeste boekhandels bij de Argentijnen zijn aangename cafés, waar je boeken en kranten kan consulteren. Met sociaal of politiek onrecht komen ze vlugger op straat dan hun buren. Brazilië heeft duidelijk geen leescultuur, laat staan de gewoonte om een boek te kopen. Argentinië heeft heus ook wel zijn kerken en apotheken, maar hoe moet je in Gods naam in Brasil proberen literatuur te slijten? Tijdens de boekvoorstelling op de boerenmarkt in Matinhos doet Ismaël Rogeski zijn beklag. Hij probeert met ‘Pico de livros’, naast nieuwe boeken,  een tweedehands boekhandel open te houden. Om de Brazilianen met wat nieuwe ideeën te bereiken, speelt hij met poppen voor kinderen. Straattoneel vanuit hun realiteit. In de hoop dat ze hun ervaringen mee naar huis nemen.

Kinderen houden speels een spiegel voor

Mag ik hetzelfde verhopen met de gewaagde kaft van het nieuwe Wervelboek? Kindertekeningen om een boek voor volwassenen te illustreren! “Waarom niet?” zei de abt  van Averbode. “Kinderboeken zijn meestal geschreven en geïllustreerd door volwassenen voor kinderen. Het mag ook wel eens omgekeerd zijn.”
Ja, en vooral in Brazilië schijnt het te werken. De mensen houden van de kleuren en van de vrolijkheid. Kinderen mogen volwassenen een spiegel voorhouden.
Bovendien geldt hier een ander gezegde: “Santo de casa não faz milagra.” (Braziliaanse variant van Vlaams gezegde: “Geen profeet in eigen land”). Omdat hier een ‘gringo’ rondtrekt met een boek, springt de pers erop. Een buitenlander die bovendien een beetje Portugees kan spreken. Ik heb hier veel meer effect dan bij het lanceren van nieuwe Wervelboeken in Vlaanderen. Als de Braziliaan Marcelo Barros bij ons te gast is, dan komt de pers ook vlugger in beweging. Blijkbaar is ook dàt een universeel (pers?)verschijnsel.

Prostitutie van lijf en geest

Je zou het gezegde van ‘kerk, café, apotheek’ nog kunnen uitbreiden met: ‘Elke stad heeft zijn supermarkten, zijn motels, de laatste jaren: zijn fitnesscentra. Bijna iedereen heeft en gelooft zijn TV in huis.’ Maar is dat niet evengoed in Argentinië zo? En woon ik zelf in Brussel niet tussen de prostitués en tussen de kamertjes waar ze geile mannen moeten afwerken? Ook Nederland heeft zijn supermarkten en zijn afwerkplaatsen. Prostitutie alom. Nochtans koopt de doorsnee Nederlander rapper een boek dan een Vlaming en is hij doorgaans politiek alerter. Vanwaar dat culturele verschil? Liggen de wortels niet in de geschiedenis van onderdrukking, vorming, politieke keuzes van welke investeringen gemaakt worden of welke vanuit een heersende elite bewust niét? Ook de doorsnee Waal kent meer van de Franse literatuur dan een Vlaming van Nederlandstalige literatuur. Laat staan dat ‘La Flandre Profonde’ iets zou weten van anderstalige literatuur!

Wijsheid en oppervlakkigheid

Na de avond met vegetariërs in Florianópolis geeft een professora van de universiteit me een corona. Tot bij Eliziana en Rogério: het bevriende koppel dat me altijd met veel carinho gastvrijheid verleent. Ze zucht: “Ik ben moe van het lesgeven. Ik wil zo vlug mogelijk op pensioen. De Brazilianen zijn zo oppervlakkig!’ Ik durf niet te reageren. Zeg niet dat ik het gezegd heb… Zoiets kan je als buitenlander van buitenaf absoluut niet proclameren. Ik mag wel registeren wat mensen mij toevertrouwen. ’s Avonds feest in huize Eliziana. Een typisch, bijzonder uitgelaten feest. Tussen het lachen door worden soms serieuze onderwerpen aangesneden zoals de uitroeiing van de Guarani door de kolonisatoren, de ontbossing van Amazonia en Cerrado voor soja en suikerriet.

Is het alleen maar oppervlakkigheid of ook levenskunst met veel romantiek? Romantiek om het leven met al zijn zwaarte zo licht mogelijk op te pakken? Of alleen maar romantiek om de werkelijkheid niet onder ogen te willen zien? Hoe diep is oppervlakkigheid? Hoe oppervlakkig en vrijblijvend kan serieuze praat zijn? Ik vermoed dat vanuit ieders wijsheid Argentijnen, Brazilianen, Hollanders, Walen en Vlamingen van elkaar veel kunnen leren.   

Luc Vankrunkelsven,
Florianópolis, 15 april 2010