In de sympathieke en rustige omgeving van de Livraria Millennium bespreken we een aantal hoofdlijnen van mijn drie laatste boeken. Het publiek is aandachtig en mengt zich regelmatig in het gesprek. Een vrouw op leeftijd vraagt oprecht bezorgd: “Wat zijn dan de alternatieven voor de dictaten van de WTO? Hoe kunnen we een landbouw- en voedselvoorziening organiseren, in dienst van de behoeften van de volkeren?”

Na de ontmoeting komt dezelfde rijzige vrouw stilletjes haar geschiedenis vertellen: “Anno 1959 emigreerde mijn man van Duitsland naar Brazilië om hier voor Bunge te werken. Nadien stapte hij over naar Cargill. We kochten grond in Paraguay en zetten er soja. Mijn man is nu terug in Duitsland. Onze zoon is landbouwingenieur en doet nu in Mexico een onderzoek naar koffieteelt onder bomen…”

We worden er beiden stil van. Hun leven is een ware samenvatting van wat de agronegócio sinds de jaren ’60 in Brazilië en omstreken uitspookte.

Ondertussen staat het land in rep en roer. Omwille van de heftige regens is alweer een bergflank vol huizen naar beneden geschoven. Meer dan 220 doden liggen onder het slijk. In Niterói, tegenover Rio de Janeiro. De ramp is een samenloop van diverse factoren, maar de bomen waren alvast lang verdwenen. De huizen werden bovendien op een voormalige vuilnisbelt neergepoot en dàt tegen een steile berg. Hoe dikwijls zal dit nog moeten gebeuren, voordat het belang van bomen herontdekt wordt? (zie noot 1)
Natuurlijk is het een armoedeprobleem en een manifestatie van de twee steden in één stad, de twee landen in één land: de rijken op veilige plaatsen, vele armen in oorden waar elk moment een ongeluk boven hun hoofd kan hangen. De steden exploderen, omdat het platteland onleefbaar werd gemaakt. Wanhopige mensen op zoek naar nieuw leven vinden de dood in hun illegaal opgebouwde favella’s.

De mevrouw dankt voor de ontmoeting. Voor haar zoon koopt ze het boek ‘Dageraad over de akkers. Soja ànders’. Over creativiteit, voorbíj soja en co. Zou hun zoon enig herstel willen doen aan wat de vorige generatie in de vernieling hielp? Het Midden-Amerikaanse model van ‘koffiestruiken onder bomen’ kan een uitweg bieden zowel op het platteland, als in de oververhitte steden (zie noot 2).

Luc Vankrunkelsven,

São Paulo, 8 april 2010.

1. Toppunt is dat ik deze dagen op tournee vertrek om het nieuwe boek ‘Brazilië-Europa in fragmenten?’ te lanceren. Het voorlaatste hoofdstuk gaat uitgerekend over Rio de Janeiro: ‘Herstel en troost mogelijk?’ Het gaat over het grootse project in de 19^e eeuw om de berg rond het grote Christusbeeld (de ‘Corcovado’) te herbebossen. Het is vandaag het nationaal park Tijuca. Een voorbeeld van hoe ecologisch herstel ook het leven van mensen in de stad kan verbeteren. Waarom kan wat in de 19^e eeuw kon, niet opnieuw anno 2010? Gaat het te zeer in tegen de fetisj om zonodig de vijfde economische macht te worden?
   

2. Koffie als oplossing? Natuurlijk is koffie niet meteen voedsellandbouw en was het in de Braziliaanse geschiedenis sinds de 19^e eeuw de motor van massale migratie. Vanuit Europa naar koffieland Brazilië. Als in deze rampcontext voorzichtig de vraag gesteld wordt of ‘koffie onder bomen’ mee een uitweg kan betekenen, dan gaat het alleen over de ecologische dimensie. In tegenstelling tot de meeste plantages staat de koffie in Brazilië onder de ‘blote hemel’, terwijl ze in diverse Midden-Amerikaanse landen onder bomen staan. Zo staat er heel wat koffie tegen bergflanken, terwijl je het idee hebt dat het gewoon bos is. Minder erosie dus, meer biodiversiteit en minder kans dat bergflanken inzakken. Dat neemt niet weg dat deze situatie bijzonder onrechtvaardig kan zijn, met sterke grondconcentratie in handen van een elite, die bovendien de koffieplukkers als slaven laat werken. Kleine boeren verkijken zich dikwijls ook op ‘koffie onder bomen’, terwijl ze de voedsellandbouw voor zichzelf en hun volk vergeten. Daarom wil Wervel in zijn naam ook beide dimensies altijd samen houden: Werkgroep voor een rechtvaardige en verantwoorde landbouw. Geen propaganda voor zogenaamd ecologische(r) landbouw, als hij niet sociaal-rechtvaardig is. In deze wereld van de Cargill’s, Bunge’s en co is er te veel greenwashing gaande, om niet elk ecologisch uithangbord te bevragen.