|
14 maart 2009: Curitiba: een ecologische mythe? |
“Jij gaat naar Brazilië? Heb jij al van Curitiba gehoord?”
“Ja, ik ga er binnen de week heen.”
“Ik heb gelezen dat het zo’n voorbeeldstad is op het vlak van ecologie en alternatieven. Een systeem van alternatieve munten bijvoorbeeld. Is dat waar?”
Architectuur voor de toeristen?
Het betreft een conversatie bij Netwerk Vlaanderen, de dag vóór mijn vertrek. Netwerk Vlaanderen werkt vooral rond de rol van het bankwezen, bankiert zelf rentevrij voor sociale en ecologische projecten, doet denkwerk rond alternatieve muntsystemen.
Het is dus altijd interessant om je te laten inspireren door buitenlandse voorbeelden.
Maar wat te denken van Curitiba? Tijdens het gesprek krijg ik copies van een artikel van 1990: “Curitiba: the Brazilian City which left the Third World.”
Inderdaad, op het eerste gezicht maakt Curitiba indruk op je. Er zijn vele parken, het openbaar vervoer is er vrij efficiënt. Er zijn de prachtige architecturale verwezenlijkingen, die vooral toeristen met verstomming slagen.
Rechts groen?
Jaime Lerner is architect. Hij werd in 1971 burgemeester van Curitiba. Later werd hij gouverneur van Paraná. Het is in die laatste periode dat ik hem leerde kennen. Anno 2000 verbleef ik twee maand in Paraná. Ik bezocht er tal van acampamentos en assentamentos van MST (landloze boeren). Wat mij trof, was dat in MST-kringen toen ‘ecologie’ een rechts thema genoemd werd. Ik begreep het niet. Ik voelde me gekwetst. De milieubeweging is de wieg van mijn sociale actieparcours. Het komt me niet meteen ‘rechts’ over.
Tot ik de harde confrontaties zag met de militaire politie, onder commando van gouverneur-architect Lerner. Paraná werd op korte tijd de deelstaat met de sterkste repressie van de landlozen. Er vielen zelfs doden.
Was dat dezelfde Lerner, die de botanische tuin aanlegde in Curitiba? Lerner, die als eerste in Brazilië begon met gescheiden huisvuilophaling? Lerner die het snelle bussysteem uitdacht dat steden als New York inspireerde? Lerner die een systeem bedacht dat appartementsblokken maar 10 verdiepingen mogen hebben?
Fascistische architectuur?
2000 was ook het jaar dat België nog zijn wonden likte, na de sluiting van Renault-Vilvoorde. Enkele maanden later werd Renault-Curitiba geopend. De fabriek heeft veel water nodig bij het productieproces (1) . Geen nood. Wat bleek? De ecologist Lerner liet een natuurgebied van bestemming veranderen. Renault werd in dat kwetsbare gebied ingepland. “Welke corruptie ging hiermee gepaard?”, wordt mij vandaag nog toegefluisterd.
Enkele jaren later begon het mij nog méér te dagen. Op het Wereld Sociaal Forum nam ik deel aan een workshop van ‘kritische architecten’. Ik was geshockeerd: zij benoemden het wonder van Curitiba vlakaf als fascistische architectuur?
“Alô?! Fascistische architectuur: overdrijven jullie niet wat?”
Zij wezen er o.a. op dat de stadsplanning zó is opgevat dat de armen niet teveel in de stad moeten komen. Er zou een hoog percentage aan zwarte mensen zijn, maar inderdaad zij zijn onzichtbaar gemaakt. Ze zitten in de favela’s. Je komt amper negros tegen in de Rua Quinze de novembro. Het centrum is gezuiverd van armoezaaiers. Ja, tegen het sluiten van de winkels, zie je velen karretjes duwen om karton en ander afval op te halen. (2)
En toch: de tekst zegt dat cityplanners uit de hele wereld erg onder de indruk waren van wat ze in Curitiba zagen: Buenos Aires, Santiago de Chile, Montreal, Parijs, Praag, Mexico City, Lagos passeren de revue.
Al meer dan 30 jaar wordt lyrisch geschreven over Curitiba. Vooral in het buitenland. De aanhangers van Deep Ecology in de Verenigde Staten halen Curitiba als voorbeeld aan. In Europese groene kringen is het Braziliaanse paradijs al jaren geen onbekende meer.
In Brussel hoorde ik een architect ooit dezelfde term in de mond nemen. Hij vond de KBC-bank in Brussel en Leuven ook ‘fascistische architectuur’. Is het een term die wat te vlug in de mond wordt genomen? Of zegt het iets van een cultuur van uitsluiting (van velen) ten dienste van het kapitaal (van een minderheid)? Exclusão i.p.v. inclusão?
Internationale propaganda?
Deze dagen toetste ik het groene imago van Curitiba nog eens af met diverse basiswerkers uit de regio. Blijkt dat ze het allemaal een ongelooflijk slimme propaganda vinden. Een mythe, die in stand wordt gehouden. Blijkt zelfs dat Curitiba nu serieus achterloopt op heel wat ecologische verwezenlijkingen in andere Braziliaanse steden. Omdat het aureool van ecologische stad verdampt, zou nu de propaganda zich eerder richten op ‘Curitiba als sociale stad’.
Wie ben ik als buitenlander om zo kritisch uit de hoek te komen over deze groene stad?
Ik probeer maar te verwoorden wat Curitibanen aan de basis mij vertellen, versteld als ze staan over de propaganda in het buitenland.
Wat ondervond ik deze dagen zelf? Ik verbleef twee dagen in Campo Largo, op 30 km. van het centrum van Curitiba. Het snelle en goedkope bussysteem zette mij inderdaad veilig en wel in het centrum neer. Het is wel ontzaglijk drummen. Het staat in schril contrast met de discipline in de metro van São Paulo. Daar staat iedereen mooi in de rij. In Curitiba is het duwen en trekken om uit en in de bus te geraken. Het is ook wel te begrijpen: in São Paulo rijden veel meer metrostellen af en aan. En uiteraard kan er in een metrostel veel meer volk dan in een bus.
Andere ervaring. De tekst zegt: ‘Public transportation is encouraged over individual car usage’. Het is te zien dat deze tekst bijna 10 jaar oud is. Ondertussen zijn er de autofabrieken van Renault, Volvo, Audi-Volkswagen. Deze fabrieken leveren niet alleen auto’s voor Latijns-Amerika, maar verkochten ook veel exemplaren in Curitiba zelf. Een chauffeur van CPT (Comissão Pastoral da Terra) wil mij vanuit de stad naar Lapa brengen. We hebben er een avond in de ‘Escola Latino-Americano da Agroecologia’. Het duurt meer dan een uur om uit de stad te geraken. Een file, nooit meegemaakt in Brussel! We kwamen een uur te laat voor de toespraak en ontmoeting. We reden bovendien door de ‘linha verde’, een groene strook doorheen de stad met hoge appartementsblokken. In het document lees ik dat wie boven de 10 verdiepingen wil bouwen, in groen moet compenseren. Hier moet wel echt een heel woud gecompenseerd worden, zó hoog.
De internationale propaganda blíjft zeggen: ‘Publiek transport wordt bevorderd in tegenstelling tot het individueel gebruik van de auto.” Curitiba is een voorbeeld voor ecologische organisatie. Of is het een uithangbord?
In 1992 werd Curitiba door de Verenigde Naties erkend als model van een ecologische stad in de wereld. Gelukkig is er sinds ‘Rio 92’ heel wat gebeurd in andere steden in diezelfde wereld. Zou het kunnen dat Curitiba ondertussen de achterstand van de voorsprong ondervindt?
Luc Vankrunkelsven,
Bocaiuva do Sul, 14 maart 2009.
(1) Voor de productie van één auto is tot 400.000 liter water nodig. De productie van een auto eist ook meer energie op dan hij later ooit zal kunnen oprijden.
(2) Zie ook: ‘Deze nacht sliep ik met een vrouw. Bloemen in de favela.’ In: ‘Dageraad over de akkers. Soja anders. Dabar/Wervel, 2007.
|
