De tournee doorheen Brazilië loopt als een trein. Nog nooit had ik zo’n druk programma: van universiteiten, over landbouwscholen naar vleesetende boerengroepen in Rio Grande do Sul tot vegetariërs in São Paulo.

Leven nà de geboorte 

‘Kies dan het leven’ (Deuteronomium 30,19) is één van de bekendste boeken van de theologe Dorothee Sölle. Het is nu ook slogan voor de lopende vastenactie van de katholieke kerk in Brazilië. Terwijl dat vorig jaar nog fris en bevrijdend werd ingevuld met ecologische zorg om het Amazonewoud, wordt ‘kies het leven’ in de meeste kerken vooral begrepen als het leven na de conceptie en vóór de geboorte. Het is goed om voor dit leven op te komen. Toch komt het wat bevreemdend over, als je ziet hoe sociale bewegingen vooral met de planetaire abortus nà de geboorte bezig zijn: de privatisering van zaden door Syngenta, Monsanto en co, de monoculturen van soja, maïs en suikerriet, de waanzin van de opkomende agrocombustivels, honger en dood na de geboorte. 

De kansen in de crisis 

Maandag: een druk programma in Passo Fundo. We bezoeken Embrapa, het officiële orgaan van de Braziliaanse overheid voor landbouwwetenschap en technologie. Begin jaren ’70  van de twintigste eeuw– midden in de Militaire dictatuur en midden in de Groene Revolutie- werden deze  centra  strategisch uitgezet over het land. Hetzelfde geldt voor de landbouwscholen, die al in de jaren ’60 werden ingepland. Strategisch? De agroindustrie, zoals Sadia had goedkope werkkrachten nodig voor de integratie van kippen, kalkoenen en varkens. Dinsdag ben ik te gast in de escola técnica van Concórdia. ‘k Draai er ‘Koe nummer 80 heeft een probleem’ en spreek er voor 150 studenten en leerkrachten. Na de conferentie vertrouwt een leraar me toe: “We zijn met onze landbouwscholen en met Embrapa in crisis. Ze werden indertijd opgericht, in het belang van de opkomende, grote agrobedrijven. Ze hadden goedkope, geschoolde handen nodig. Geen kritische geesten. In het begin nam Sadia bijvoorbeeld meteen 80 oud-leerlingen in hun integratie op. Nu geen enkele. Ze hebben de gezinslandbouw niet meer nodig.”

Een student vraagt: “ 75 % van de studenten hier komen uit de Agricultura Familiar. Ons worden de weldaden van de Groene Revolutie voorgehouden, maar wat heb jij hier aan de plattelandsjeugd te zeggen? Wat is onze toekomst?” 

Crisis komt van het Griekse werkwoord ‘krinein’: oordelen. Een organisatie, een  landbouwmodel of een maatschappij kan in crisis verkeren, maar is dat juist niet het moment van de waarheid? Een Kairosmoment, een gunstige tijd, waarin kan gekozen worden. Bijvoorbeeld voor het leven, tegen de goden van dood en leugen. Zou het daarom zijn dat de poorten bij Embrapa, universiteiten, landbouwscholen voor een wat vreemde Belg met enkele boeken opengaan? Boeken die tegen de haren instrijken van wat al 40 jaar gangbaar is. Waar al 40 jaar in geloofd wordt en waar veel voor opgeofferd werd. 

De leraar gaat verder:”Het is een historisch moment. Onze instituten zijn in crisis en de regering Lula verwacht dat wij niet alleen meer voor de agronegócio kiezen, maar ook de gezinslandbouw ondersteunen. We komen uit een traditie van mutirão, van samenwerking. De ‘revolutie’ heeft ons tot concurrenten en individualisten gemaakt. We kunnen de mutirão en de échte boerenlandbouw herontdekken. Trouwens uit een studie blijkt dat de kinderen uit de onafhankelijke agricultura familiar thuis gestimuleerd worden om het bedrijf over te nemen, terwijl de ouders die in de integratie vast zitten, liever hebben dat hun kinderen naar de stad trekken. Het kan een historisch moment zijn om ons terug te organiseren. De overheid kan hierin een dynamiserende rol spelen.” 

Assesoar. 

Donderdag ben ik op de Algemene Vergadering van Assesoar in Francisco Beltrão. Assoar: anno 1966 gesticht door de vooruitziende Vlaamse pater Jef Caeckelbergh. Aandoenlijk hoe ook hier gestreden wordt voor het leven. In mijn gespreksgroep komt het verdriet boven om de weg die de kerk nu gaat. Een man zegt: “De meesten van ons, dertigers-veertigers, zijn gevormd binnen een geëngageerde kerk, geïnspireerd door de bevrijdingstheologie. Nu laat de kerk ons al jaren in de steek, terwijl ze zoveel zou kunnen doen ter ondersteuning van wat de sociale bewegingen drijft.”

’t Ja, “Kies dan het leven” kan blijkbaar heel verschillend ingevuld worden.

Hoe zullen we het tij keren? Zal de huidige crisis de keizer met zijn leugens naakt te kijk zetten? Padre Jef legde in de jaren ’60 een zaadje. 42 jaar later zorgen boeren en boerinnen er voor dat deze ‘moeder van de boerenorganisaties in West-Paraná’ haar werk kan blijven doen. Iedere tijd opnieuw. “Opdat zij leven hebben en wel in overvloed” (Johannes 10,10). 

Het moeilijke evenwicht tussen coöperatie en syndicaat  

De voorbije 100 jaar Boerenbondgeschiedenis leert ons dat het een moeilijke evenwichtsoefening is tussen het boerensyndicaat en zijn coöperatieven. Om het eufemistisch maar geen machtsstrijd te nemen. Macht verschuilt zich toch altijd, waar het geld zich concentreert. Is dat niet eerder bij de economische activiteiten van de boeren, dan wel bij hun syndicaal werk? Wiens brood men eet, wiens woord men spreekt. In hoeverre kan syndicaal werk afgezwakt of verlamd worden door de groeiende economische belangen van de bank- en van de verwerkende sector?

Deze overwegingen gaan door mijn hoofd, als ik vandaag achtereenvolgens moet spreken voor de melkcoöperatie Caf in Nova Prata do Iguaçu en voor de Algemene Vergadering van het Fetraf-syndicaat in Salto do Lontra. Het gaat om twee frisse organisaties en interessante bijeenkomsten. Er heerst veel dynamiek in de boerenmiddens van de Agricultura Familiar.

Hoe zullen ze het machtsevenwicht vinden tussen de noodzakelijke economische poot en de politieke poot van de werking? 

Kies dan het leven. Keuzes dringen zich niet alleen in kerken of binnen de veilige omwalling van gezinnen op. 
’Kies het leven’ is de banner voor alle organisaties die gezamenlijk opkomen voor de geteisterde aarde en haar gekwelde bewoners. 
 
Luc Vankrunkelsven,