Ik verblijf nu al 8 jaar regelmatig in Brazilië, maar nooit had ik de aandrang om naar Mato Grosso te fietsen. De deelstaat Centrum-West Brazilië, waar zich al enkele decennia de Far Westgeschiedenis van de roemrijke Amerikaanse cowboys herhaalt. Is deze deelstaat, zo groot als Frankrijk, niet de speeltuin van een zekere Blairo Maggi? De man viel me voor het eerst op in een interview, anno 1990. Toen werd hij al voorgesteld als de grootste ‘sojicultor do mundo’? Hij dreigde toen met het gezegde: “Als de milieubeweging en de syndicaten nog te veel van hun oren maken, dan trek ik met mijn soja naar Afrika. Daar is geen verzet.”

Ondertussen is de man Gouverneur van het voormalige Grote Woud. Het Grote Onkruid, dat moet uitgerooid worden. Het laatste kwartaal van 2007 is de ontbossing weer fenomenaal gestegen. 54 % hiervan staat op de teller van Mato Grosso. Maar wat wil je, als de econoom tegelijkertijd abt wordt? De man tooit zich in een ongehoorde machtsconcentratie, economisch en politiek. Graag stelt hij dat alles in zijn deelstaat ‘wettelijk’ gebeurt.  

Niets dus dat mij tot het hete Cuiabá zou kunnen aantrekken. Tot Maria José Adão mij met aandrang uitnodigt. Ze was met haar Vlaamse vriend Luc Kruyfthooft op de boek- en toneelvoorstelling in Brussel. ‘Dageraad over de akkers’: ‘Aurora no campo’. “Jij moet naar Cuiabá komen. We gaan een heel programma voor je maken en de stilte doorbreken.”

Lang heb ik getwijfeld: “Heeft dat nu wel zin? Mij nog eens pijnigen met het verschrikkelijke gezicht van de niets of niemand ontziende vernietiging.” 

Verder dan de soja. Verder dan Blairo Maggi 

Uiteindelijk valt de beslissing. Ik ga speciaal vanuit de sojavlakte Cascavel in Paraná, naar de grootste sojavlek van Brasil. Maria José Adão en Degair Ceparecido de Oliveira schieten in actie. Cuiabá en ik zelf zullen het geweten hebben! Bij hun eerste zoektocht naar contacten, stoten ze op een muur van stilte. Niemand durft zijn nek uitsteken in het Californië van Brazilië.  Wie kan nu het succesverhaal van de agronegócio, van soja, maïs, kippen en katoen tegenspreken?

En toch… Er wordt in Mato Grosso rustig aan de weg getimmerd. Carlos Raimundo dos Santos en Cleonice Terezinha Fernandes schieten hen met raad en daad ter hulp. Zo is er SEBRAE (Serviço de Apoio às Micro e Pequenas Empresas Mato Grosso/Dienst van steun aan micro en kleine ondernemingen in Mato Grosso). Hun equipe ontvangt ons. Ze zijn zich goed bewust van het negatieve beeld dat Mato Grosso in het buitenland heeft.

“Hebben onze bewustmakingscampagnes in Europa en wereldwijd dan enig effect op het beleid in Mato Grosso?”, vraag ik schuchter.

“Ja, hoor, als Blairo Maggi in het buitenland Mato Grosso en de agronegócio wil promoten, voelt hij goed de weerstand. De crisis die wij nu doormaken, geeft ons juist kansen om de andere kant van onze wondermooie deelstaat aan te sterken.”

Alweer ‘crisis’ dus, die nieuwe kansen bloot legt. Zou er dan toch iets van aan zijn? 

Ondertussen zet de allesvernietigende moloch zijn werk verder. De sojaprijs stond namelijk sinds de soja-graancrisis van 1973 nooit zo hoog. Hoe kan je dan de vier rijke ecosystemen in deze unieke regio behouden voor totale vernietiging?

Vier?

1. Pantanal begint in Mato Grosso do Sul, maar het grootste stuk van dit moerasgebied ligt in het meer noordelijke Mato Grosso. Soja kan je er niet zetten, maar het unieke gebied wordt omsingeld door het Groene Goud, zodat de waterspiegel in Pantanal gevaarlijk zakt.
2. De Cerrado, de Savanne met een unieke biodiversiteit, wordt dan wél razendsnel vol geplant met soja….. Er valt gelukkig nog wat te redden.
3. In het Noorden: de Poort naar het Amazonegebied.
4. De Rio Araguaia. Deze waterrijke streek met unieke stranden wordt meestal niet apart vermeld, maar wordt toch soms als vierde ecosysteem gecatalogeerd.

Ik ben maar drie dagen hier voor toespraken, perswerk, maar toch ook voor een flinke uitstap. We rijden door het prachtige natuurgebied ‘Chapada dos Guimarães’. Oef, een keer geen soja.

Alonso Lamas grinnikt: ‘Ja, hier kan moeilijk geplant worden. Het gebied ligt vol stenen.’ Gelukkig voor Alonso en voor de ongelooflijke biodiversiteit van dit stuk Cerrado, rijker dan het Amazonegebied. Alonso is al 21 jaar bezig met tropische planten. Hij is van deelstaat Piauí en dé specialist in Brazilië om tropische planten in de zetten in een kleinschaliger, volksverbonden economie. Meteen wordt in de jeep de werkwijze van SEBRAE duidelijk: ze werken nooit alleen, maar zoeken zoveel mogelijk ‘parceiros’; ze werken vooral met groepen; als dienst trekken ze specialisten aan om nieuwe experimenten te ondersteunen. 

Plantas tropicais 

We rijden door naar Campo Verde. De Campo is er helemaal niet meer veelkleurig groen, maar staat vol met soja, maïs en katoen. Sadia heeft er zijn kippenschuren staan. De varkens zijn in opmars. Toch volgt de overheid van Campo Verde een dubbel spoor. Niet alleen de groten mogen ruimte inpalmen, ook de kleinen worden ondersteund. Zo zijn er 1200 gezinnen  die de assentamentos bevolken. We bezoeken er eentje van MST: 7 families, als een oase in een zielige sojawoestijn. Sinds 1995 bezetten ze de grond. Gaandeweg zijn ze er in geslaagd om de grond wettelijk te verwerven. Sinds eind 2007 zijn ze begonnen met tropische planten te kweken in een agroforestry-systeem. Indrukwekkend om zien hoe uit de vier ‘biomas/ecosystemen’ planten werden verzameld 

Waarom toch tropische planten kweken?

Alonso: “Sinds de jaren ’70 heerst er in Europa en in de Verenigde Staten  een mode om tropische planten te kweken en te kopen. Blijkt dat 80 % van die planten uit Brazilië komen, terwijl Brazilië er zelf  niet mee bezig was. Zo zijn er straffe voorbeelden. De Petunia komt oorspronkelijk uit Oost-Paraná. Welnu, vandaag is de Petuniateelt volledig in handen van Japanners. De eerste die een Braziliaanse plant begon te commercialiseren was … een Belg. 127 jaar geleden!”

Sinds 2002 begon de aandacht in Brazilië te groeien om deze schat zelf ook te benutten.

Het is mooi om zien, hoe deze plek als een feniks uit deze verschroeide aarde opstijgt. En hoe de gezinnen met hun kinderen ons fier rondleiden. Ook hier blijkt hoe SEBRAE werkt: er wordt een heel systeem opgezet van samenwerking tussen ecologische sierplantproducenten, bloemenverkopers, landschapsarchitecten, decorateurs, etc. 

De assentamento is een levend bewijs van wat het studiecentrum Deser (www.deser.org.br) onlangs op een rijtje zette. Uiteraard gaat het om algemene cijfers en kunnen de gegevens van bedrijf tot bedrijf duchtig verschillen. Het geeft echter duidelijk een tendens aan dat biologische landbouw (agroecologia) op alle vlakken beter uitpakt dan de conventionele. Agroforestry-systemen zijn de kampioen qua productie, inkomen, minieme investeringen en arbeidsverschaffing:  
 
 

Conventioneel                                  agroecologia                                     agrofloresta  

3000 kg/ha                                        5000 kg/ha                                       10.000 kg/ha

0,30/kg inkomen                               0,50/kg                                             0,80/kg

70 % onkosten (*)                             30 %                                                5 %

1 werkkracht per 70 ha                      1 werkkracht per 8 ha                      1 werkkracht/3 ha 

(*) de vele kosten die afgewenteld worden op natuur en maatschappij. 
 

Internationale presentie als ondersteuning van wat onderop leeft 

Maandag zijn we te gast bij het syndicaat van leerkrachten. Het wordt een interessante dialoog met leerkrachten, die maar al te goed weten wat er in hun land op het spel staat. Ze zijn erg geïnteresseerd in ‘A vaca 80 tem um problema’. De directie zet zich aan het kopiëren van de DVD. Ze gaan hem verspreiden over alle leerkrachten in de deelstaat. Een TV-programma met de auteur van ‘Aurora no campo.Soja diferente’ moet de zaak ondersteunen. 
Blijkbaar mag een buitenlander zonder reserve hardop zeggen, wat velen hier denken, maar niet meteen durven of mogen zeggen. 

Nog nooit verkochten we zoveel boeken. 
En ja, Maria José, ik kreeg een ander beeld van Mato Grosso. Dank!

Ik zal het mee kenbaar maken in Europa. In de hoop om het tij ‘tijdig’ te keren.

Samenwerking aan beide kanten van de oceaan is hiertoe hoogstnodig. 
 
Luc Vankrunkelsven,

17 maart 2008. 

Postscriptum:

Ik krijg op dezelfde dag een veelkleurig promotiepakket van Mato Grosso (MT) en een eenvoudig boekje van het leerkrachtensyndicaat. 
In het eerste, rijk geïllustreerde propagandamateriaal steekt de gouverneur van de deelstaat de loftrompet op rond de overweldigende natuur en de fantastische agronegócio van Mato Grosso. Hij begint op zijn Amerikaans-Braziliaans: “God’s blessed Land!” Na een lyrische beschrijving van de bedwelmende natuur volgt: “Agrobusiness is het vlaggenschip van de economische activiteit in deelstaat Mato Grosso. Zelfs met 60 % van zijn immense grondgebied dat beschermd is, is het voorbestemd om de grootste leverancier te worden van ‘foodstuffs’ in Brazilië. Met het gebruik van iets meer dan 8 % van het land, is de staat werkelijk al de grootste nationale producent van sojabonen en katoen en de belangrijkste producent van maïs, rijst, suiker en ethanol. Het is leider in de productie van rundvlees en is sterk groeiend in kippen en varkens.”

Met als uitsmijter: “Dit is de plaats van perfecte harmonie tussen mens en natuur.”

Om stil van te worden.

De gouverneur vergeet er bij te zeggen dat dit succesverhaal alleen maar mogelijk is met vele slachtoffers. Zo werden er anno 2005 in Lucas do Rio Verde (alweer ‘groen’) 2.978.851 kg. vergif gebruikt. Het komt gemiddeld neer op 8,5 kg/hectare, of 102 kg/per inwoner/jaar of 682 kg/plattelandsbewoner/jaar.   
Hallo, biodiversiteit? Hallo natuur? Hallo Gods zegen?  

In ‘Novos Rumos’ van het Syndicaat Sintep  stoot ik op ontluisterende titels en schokkende artikels: “ Juína – MT, september 2007. Beelden van gruwelijkheid en van terugval.”

“Amazônia, een regio van enkelen.”

“Mato Grosso: groei en degradatie – de uitdaging is de duurzaamheid.”

“Zo zijn de slechten” (van de hand van Dom Antonio Possamai, erebisschop van Ji-Paraná.)

“In het land van de kolonel bestaat er geen wet! De symboliek van de agressies.”

“Niemand zijn we, met een lusteloos gelaat!”

“De afwezigheid van de staat en de opkomst van sociale wreedheid.” 

Wie heeft  nu gelijk? Egypte heeft zijn prachtige tempels, maar ten koste van hoeveel tienduizenden slaven werden ze niet opgebouwd? Ouro Preto had zijn goud, maar wie haalde het uit de zwarte grond? Over welke ‘duurzame’ ontwikkeling gaat het hier nu eigenlijk?

Ik hoor Blairo Maggi in de landbouwuniversiteit van Wageningen (15/10/2007) nog verzekeren: “Jullie willen duurzame soja? Wij zullen ze leveren! U vraagt, wij draaien.” De Braziliaanse Minister van Landbouw knikte instemmend. 

Mato Grosso mag dan wel het middelpunt van de agrarische wereld geworden zijn, het is ook de deelstaat van de grote stilte, de staat met het meeste geweld op het platteland. Het immense gebied herbergt, na Pará, het meeste aantal mensen in slavendienst. Anno 2005 werden niet minder dan 1411 werkers bevrijd uit een situatie van slavernij. En dit omdat maar 25 % van de aanklachten door het Ministerie van Arbeid werden gecontroleerd.

Het werk van NGO’s en van organisaties als SEBRAE is fantastisch, maar moeten we niet oppassen dat het geen marginale franjes blijven rond een woestijn van dood en vernieling?  Een te verwaarlozen afzwakking van het festijn van glitter en poen voor een kleine elite?

Wie durft de stilte doorbreken, het onrecht aanklagen?

In dit immense land blijkt dat de katholieke kerk wel degelijk zijn werk doet en blíjft aanklagen, ook al zorgen de opkomende alleluia-kerken dat de slachtoffers hun blik exclusief naar de hemel richten. Religie als opium voor het volk en als zegening van het Kapitaal. ‘God bless America! God bless Mato Grosso!’  

Er bestaat ook nog een bevrijdende theologie en een gedurfde praktijk van christenen die vanuit de slachtoffers de Moloch bestrijden. Samen met alle mensen van goede wil.