Biologische landbouw biedt mondiale voedselzekerheid.

De prijzen voor voedsel op de wereldmarkten stijgen gestaag. De massale introductie van bio-brandstoffen, de groeiende wereldbevolking, de toenemende vleesconsumptie, de misoogsten onder invloed van klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit zetten onze voedselvoorziening onder druk. Volgens analyses van de VN landbouw en voedselorganisatie FAO kan biologische landbouw zorgen voor hogere voedselopbrengsten, ook in een veranderend klimaat.

Tijdens een conferentie van de Wereld Voedsel en Landbouw Organisatie FAO in Rome is onlangs de opmerkelijke, maar in het publieke debat nauwelijks opgemerkte conclusie getrokken dat de wereldvoedselproductie bij volledige omschakeling naar biologisch met 32% zou toenemen. Onderzoekers van de University of Michigan zijn vorige maand met dezelfde overtuigende conclusie naar buiten gekomen. Uit hun onderzoek blijkt dat biologische landbouw in ontwikkelingslanden tot drie keer hogere opbrengsten heeft. In de rijke landen levert biologische landbouw gemiddeld net zoveel op als gangbare landbouw, aldus de onderzoekers. ‘Ik hoop dat we eindelijk de angel uit het idee hebben gehaald dat je met biologische landbouw niet genoeg kunt produceren’, aldus Ivette Perfecto, professor aan de Universiteit van Michigan’s school of Natural Resources and Environment.

Alleen bij optimale groeiomstandigheden en een hoog gebruik van kunstmest en pesticiden is de opbrengst van gangbare landbouw vooral in Europa en de Verenigde Staten gemiddeld zo’n 25% productiever.

Een van de grote vragen is hoe je regenafhankelijke boeren in ontwikkelingslanden, die nu, meest zonder enige input van bijvoorbeeld kunstmest, afhankelijk zijn van zelfvoorziening op steeds kleinere bedrijfjes en op steeds meer uitgemergelde gronden, kunt helpen een volwaardige biologische productie te ontwikkelen. Voor hen is afhankelijkheid van kunstmest en pesticiden gewoon geen optie, vooral niet als hen toegang tot markten, ook in hun eigen land, ontzegd blijft door de import van goedkoop voedsel uit landen zoals Nederland.

Wat is het geheim van de biologische landbouw? Het is blijkbaar meer dan het weglaten van kunstmest en chemie. Uit alle onderzoeken blijkt de crux telkens weer de kwaliteit van de bodem: biologische bodems bevatten meer leven en organische stof. Daardoor hebben de bodems een betere structuur. Bij droogte wordt het schaarse water beter benut, bij overstromingen wordt het water beter opgenomen én er is minder erosie. Het waterbergende vermogen van biologische bodems kan 20 – 50 % groter zijn. Dat blijkt ook uit langlopend onderzoek van het Rodale Institute uit Pennsylvania waarin de biologische landbouwmethode vergeleken wordt met het gangbare landbouwsysteem. In jaren van grote droogte hebben de biologische akkers 33-41% meer opbrengst. Bij extreme regenval namen de biologische bodems twee keer zoveel water op als de gangbare bodems. ‘Onze proeven laten zien dat het verbeteren van de bodemkwaliteit via de biologische methode het verschil kan maken tussen oogst en misoogst’, aldus Jeff Moyer, de Farm Manager van het Insituut. Met name rond de tropen en in berggebieden – waar je van nature extreme weersomstandigheden hebt en kwetsbare bodems – scoort biologische landbouw dan ook veel beter. Met oog op de klimaatsverandering ligt het inzetten op biologische landbouw daarom ook meer voor de hand dan te zoeken naar droogteresistentie via gentechnologie. Overheden zouden voor de lange termijn zekerheden voor voedsel en impulsen voor regionale economieën nog veel sterker op biologische landbouw moeten richten dan tot nu toe het geval is.

De goede bodemkwaliteit vloeit voort uit de systeemaanpak van de biologische landbouw. Door een combinatie van maatregelen wordt de natuurlijke weerstand van plant en dier verbeterd, zodat ze stressfactoren van buiten – zoals plagen en ziektes – beter kunnen opvangen. Dit wordt aangeduid als veerkracht, robuustheid. Deze veerkracht strekt zich uit tot het totale biologische landbouwsysteem. Een ander belangrijk element in de biologische landbouw is de hogere (functionele) biodiversiteit, zoals het rijke bodemleven. Bij een grote biodiversiteit is er minder kans op plantenziektes, blijkt uit Amerikaans onderzoek in Minnesota. Bovendien verhoogt een grotere biodiversiteit de opbrengst en stabiliteit van een ecosysteem, aldus de onderzoekers. De FAO ziet het verminderen van de biodiversiteit als een van de grootste bedreigingen van de toekomstige voedselzekerheid. De biologische landbouw stimuleert vanuit de landbouwmethode de ontwikkeling van biodiversiteit en biedt dus een effectieve oplossing om de soortenrijkdom niet kwijt te raken.

De huidige klimaatverandering betekent grotere onzekerheid voor de wereldvoedselvoorziening. Daarvoor is robuustheid van de voedselsystemen belangrijk maar natuurlijk ook de invloed van voedselproductie op het klimaat. Biologische landbouw draagt bij aan het beperken van de effecten van de klimaatverandering. Het fossiele energiegebruik bij biologische landbouw is bijna de helft lager in vergelijking met high input systemen, met uitzondering van enkele gewassen zoals aardappelen. De emissie van broeikasgassen per hectare is een derde lager doordat geen kunstmest en pesticiden gebruikt worden, en minder krachtvoer. Biologische bodems beperken het risico van bodemerosie. In samenhang daarmee bevorderen biologische bodems de opslag van CO2 in de vorm van organische stof (14 % hoger ten opzichte van gangbare bodems).

Waterbeheer, biodiversiteit, opslag van CO2, maar ook bestuiving, bodemvorming, luchtzuivering, e.d., zijn ecologische diensten die onmisbaar zijn voor leven. Het wordt steeds duidelijker dat landbouw zich niet alleen kan bezig houden met de productie van ‘commodities’ zoals maïs en tarwe, maar in toenemende mate gevraagd zal worden alle ecologische diensten te produceren. Vanuit die optiek is er geen alternatief voor biologische landbouw. In de zoektocht naar oplossingen voor dreigende voedseltekorten is het accent totnogtoe gelegd op verdere schaalvergroting, intensivering en introducties van gengewassen. Maar de biologische landbouw heeft bewezen dat er een alternatief is. Een landbouw waarbij niet alleen de productie van voedsel telt, maar de levering van een groot aantal groene en blauwe diensten gericht op behoud van de groene ruimte voor de eigen regio, eventueel inclusief multifunctionele diensten zoals zorg, recreatie en natuurbeheer. Landbouw kan daarmee een enorme aanjager zijn van de economie, waarbij werkgelegenheid en geldstromen dichterbij de boeren en de omgeving terechtkomen en minder bij multinationale bedrijven die vooral sturen op afhankelijkheid van de landbouw van (gentech)zaden en chemische bestrijdingsmiddelen.

Als deze conclusies ook nog eens gekoppeld worden aan meer regionale productie en afzet dan komt daar nog eens extra dimensie bij. De Britse onderzoekers Jules Pretty en Tim Lang berekende dat de Britse overheid 3 miljard euro aan milieukosten kan besparen door lokale voedselproductie (als het voedsel binnen een straal van 20 km geconsumeerd wordt). Als consumenten de auto laten staan en hun inkopen te voet, met de fiets of met de bus doen, scheelt dat nog een 1,5 miljard euro. Als alle Britse landbouwers omschakelen naar de biologische landbouwmethode en geen gebruik meer maken van chemische middelen, scheelt dat de overheid 1,6 miljard euro aan milieukosten. Kortom: biologisch en regionaal is optimaal.

De wereldgemeenschap zet, via WTO e.d., in op mondiale economische groei als basis voor ontwikkeling. Maar dat betekent dat bijvoorbeeld Afrikaanse boeren moeten concurreren met hun Nederlandse collega’s die al bijna een eeuw profiteren van landbouwkundig onderzoek, onderwijs, ruilverkaveling, pachtwet, marktbescherming, e.d. Die Afrikaanse boeren hebben in die concurrentie geen schijn van kans. Voortdurende liberalisatie zal er toe leiden dat die Afrikaanse boeren hun gronden niet productief kunnen maken, zoals wij bijvoorbeeld de Zuiderzee productief gemaakt hebben. Als van biologische landbouw wordt gezegd dat ze de wereld niet kan voeden wordt dit aspect volkomen buiten beschouwing gelaten. De biologische landbouw stelt zich niet alleen technisch op, maar neemt in haar systeemperspectief ook marktverhoudingen mee. Dat opent nieuwe mogelijkheden voor het voeden van de groeiende wereldbevolking. Het gaat niet meer om geldstromen maar om stofstromen.

Consumenten ontdekken in toenemende mate de waarde van het biologische product. Het de hoogste tijd dat we onderzoeksprogramma’s en de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid gaan baseren op de bewezen wetenschappelijke voordelen van de biologische landbouw en haar brede perspectief.

Zie ook: Afscheidscollege van Prof. Dr. Ir. Niels Röling, uitgesproken op 27 Juni 2002 in de Aula van Wageningen Universiteit ter gelegenheid van het bereiken van de pensioenverplichte leeftijd.

Prof. Dr. Ir. Niels Röling was Bijzonder Hoogleraar in Agrarische Kennissystemen in Ontwikkelingslanden, Communicatie en Innovatiestudies aan de Wageningen Universiteit, Nederland.