In de zoektocht naar oplossingen voor dreigende voedseltekorten is het accent tot nog toe gelegd op verdere schaalvergroting, intensivering en introducties van gengewassen. Volgens de VN landbouw- en voedselorganisatie FAO heeft de biologische landbouw echter bewezen dat er een alternatief is. Hierbij aansluitend vermeld ik het project “Meerwaarde bio?” waarbij een multidisciplinair team van de Gentse universiteit en de ngo VELT (Vereniging voor Ecologische Leef- en Teeltwijze) de meerwaarde van biologische landbouwproductie en voeding (op het vlak van gezondheid, veiligheid en milieuvriendelijkheid) in vraag stelt en bestudeert.

Volgens analyses van de VN landbouw- en voedselorganisatie FAO kan biologische landbouw zorgen voor hogere voedselopbrengsten, ook in een veranderend klimaat. Onderzoekers van de University of Michigan zijn met dezelfde overtuigende conclusie naar buiten gekomen. Uit hun onderzoek blijkt dat biologische landbouw in ontwikkelingslanden tot drie keer hogere opbrengsten geeft. Alleen bij optimale groeiomstandigheden en een hoog gebruik van kunstmest en pesticiden is de gangbare landbouw, vooral in Europa en de Verenigde Staten, gemiddeld zo'n 25% productiever. Biologische bodems bevatten meer leven en organische stof wat zorgt voor een betere bodemstructuur. Hierdoor treedt er minder erosie op en wordt schaars water beter benut. Ter hoogte van de tropen en in berggebieden waar je extreme weersomstandigheden en kwetsbare bodems hebt scoort biologische landbouw dan ook veel beter. Een ander belangrijk element in de biologische landbouw is de hogere biodiversiteit waardoor er minder kans is op plantenziektes. Biologische landbouw kan tevens bijdragen aan het beperken van de effecten van de klimaatsverandering (door opslag van CO2 in de vorm van organische stof, lager gebruik van fossiele energie, lagere emissie van CH4 en N2O). Meer nog, biologisch en regionaal is optimaal. Het betreffende artikel ‘Biologische landbouw biedt mondiale voedselzekerheid’ vindt u hieronder.

Ook onderzoekers van de Gentse universiteit zijn op zoek gegaan naar de meerwaarde van bio. Dit gebeurde op basis van een analyse van de beschikbare wetenschappelijke literatuur en experimenteel onderzoek met prei. Ook de perceptie van consumenten over de meerwaarde van bio werd bestudeerd. Claims dat biologische groenten en fruit gezonder en veiliger zijn worden best nog even uitgesloten. Zo scoort bio voor bepaalde nutriënten en contaminanten beter maar voor andere slechter. Tevens wordt opgemerkt dat bij het bepalen van de milieuvriendelijkheid het belangrijk is om rekening te houden met de productie per hectare die bij biologische landbouw meestal lager is. De publicatie van VILT (Vlaams Informatiecentrum over Land- en Tuinbouw) hieromtrent en de link naar het project en een Engelse samenvatting hiervan vindt u hieronder.

Biologische landbouw biedt mondiale voedselzekerheid

De prijzen voor voedsel op de wereldmarkten stijgen gestaag. De massale introductie van biobrandstoffen, de groeiende wereldbevolking, de toenemende vleesconsumptie, de misoogsten onder invloed van klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit zetten onze voedselvoorziening onder druk. Volgens analyses van de VN landbouw en voedselorganisatie FAO kan biologische landbouw zorgen voor hogere voedselopbrengsten, ook in een veranderend klimaat. 

Tijdens een conferentie van de Wereld Voedsel en Landbouw Organisatie FAO in Rome is onlangs de opmerkelijke, maar in het publieke debat nauwelijks opgemerkte conclusie getrokken dat de wereldvoedselproductie bij volledige omschakeling naar biologisch met 32% zou toenemen. Onderzoekers van de University of Michigan zijn vorige maand met dezelfde overtuigende conclusie naar buiten gekomen. Uit hun onderzoek blijkt dat biologische landbouw in ontwikkelingslanden tot drie keer hogere opbrengsten heeft. In de rijke landen levert biologische landbouw gemiddeld net zoveel op als gangbare landbouw, aldus de onderzoekers. ‘Ik hoop dat we eindelijk de angel uit het idee hebben gehaald dat je met biologische landbouw niet genoeg kunt produceren’, aldus Ivette Perfecto, professor aan de Universiteit van Michigan’s school of Natural Resources and Environment. Alleen bij optimale groeiomstandigheden en een hoog gebruik van kunstmest en pesticiden is de opbrengst van gangbare landbouw vooral in Europa en de Verenigde Staten gemiddeld zo’n 25% productiever.

Een van de grote vragen is hoe je regenafhankelijke boeren in ontwikkelingslanden, die nu, meest zonder enige input van bijvoorbeeld kunstmest, afhankelijk zijn van zelfvoorziening op steeds kleinere bedrijfjes en op steeds meer uitgemergelde gronden, kunt helpen een volwaardige biologische productie te ontwikkelen. Voor hen is afhankelijkheid van kunstmest en pesticiden gewoon geen optie, vooral niet als hen toegang tot markten, ook in hun eigen land, ontzegd blijft door de import van goedkoop voedsel uit landen zoals Nederland. 

Waterbergend vermogen

Wat is het geheim van de biologische landbouw? Het is blijkbaar meer dan het weglaten van kunstmest en chemie. Uit alle onderzoeken blijkt de crux telkens weer de kwaliteit van de bodem: biologische bodems bevatten meer leven en organische stof. Daardoor hebben de bodems een betere structuur. Bij droogte wordt het schaarse water beter benut, bij overstromingen wordt het water beter opgenomen én er is minder erosie. Het waterbergende vermogen van biologische bodems kan 20-50% groter zijn. Dat blijkt ook uit langlopend onderzoek van het Rodale Institute uit Pennsylvania waarin de biologische landbouwmethode vergeleken wordt met het gangbare landbouwsysteem. In jaren van grote droogte hebben de biologische akkers 33-41% meer opbrengst. Bij extreme regenval namen de biologische bodems twee keer zoveel water op als de gangbare bodems. ‘Onze proeven laten zien dat het verbeteren van de bodemkwaliteit via de biologische methode het verschil kan maken tussen oogst en misoogst’, aldus Jeff Moyer, de Farm Manager van het Insituut. Met name rond de tropen en in berggebieden – waar je van nature extreme weersomstandigheden hebt en kwetsbare bodems – scoort biologische landbouw dan ook veel beter. Met het oog op de klimaatsverandering ligt het inzetten op biologische landbouw daarom ook meer voor de hand dan te zoeken naar droogteresistentie via gentechnologie. Overheden zouden voor de lange termijn zekerheden voor voedsel en impulsen voor regionale economieën nog veel sterker op biologische landbouw moeten richten dan tot nu toe het geval is.  

Robuustheid

De goede bodemkwaliteit vloeit voort uit de systeemaanpak van de biologische landbouw. Door een combinatie van maatregelen wordt de natuurlijke weerstand van plant en dier verbeterd, zodat ze stressfactoren van buiten – zoals plagen en ziektes – beter kunnen opvangen. Dit wordt aangeduid als veerkracht, robuustheid. Deze veerkracht strekt zich uit tot het totale biologische landbouwsysteem. Een ander belangrijk element in de biologische landbouw is de hogere (functionele) biodiversiteit, zoals het rijke bodemleven. Bij een grote biodiversiteit is er minder kans op plantenziektes, blijkt uit Amerikaans onderzoek in Minnesota. Bovendien verhoogt een grotere biodiversiteit de opbrengst en stabiliteit van een ecosysteem, aldus de onderzoekers. De FAO ziet het verminderen van de biodiversiteit als een van de grootste bedreigingen van de toekomstige voedselzekerheid. De biologische landbouw stimuleert vanuit de landbouwmethode de ontwikkeling van biodiversiteit en biedt dus een effectieve oplossing om de soortenrijkdom niet kwijt te raken. 

Minder emissie

De huidige klimaatverandering betekent grotere onzekerheid voor de wereldvoedselvoorziening. Daarvoor is robuustheid van de voedselsystemen belangrijk maar natuurlijk ook de invloed van voedselproductie op het klimaat. Biologische landbouw draagt bij aan het beperken van de effecten van de klimaatverandering. Het fossiele-energiebruik bij biologische landbouw is bijna de helft lager in vergelijking met high input systemen, met uitzondering van enkele gewassen zoals aardappelen. De emissie van broeikasgassen per hectare is een derde lager doordat geen kunstmest en pesticiden gebruikt worden, en minder krachtvoer. Biologische bodems beperken het risico van bodemerosie. In samenhang daarmee bevorderen biologische bodems de opslag van CO2 in de vorm van organische stof (14% hoger ten opzichte van gangbare bodems).

Landbouw als productie van ecologische diensten

Waterbeheer, biodiversiteit, opslag van CO2, maar ook bestuiving, bodemvorming, luchtzuivering, e.d., zijn ecologische diensten die onmisbaar zijn voor leven. Het wordt steeds duidelijker dat landbouw zich niet alleen kan bezig houden met de productie van ‘commodities’ zoals maïs en tarwe, maar in toenemende mate gevraagd zal worden alle ecologische diensten te produceren. Vanuit die optiek is er geen alternatief voor biologische landbouw. In de zoektocht naar oplossingen voor dreigende voedseltekorten is het accent totnogtoe gelegd op verdere schaalvergroting, intensivering en introducties van gengewassen. Maar de biologische landbouw heeft bewezen dat er een alternatief is. Een landbouw waarbij niet alleen de productie van voedsel telt, maar de levering van een groot aantal groene en blauwe diensten gericht op  behoud van de groene ruimte voor de eigen regio, eventueel inclusief multifunctionele diensten zoals zorg, recreatie en natuurbeheer. Landbouw kan daarmee een enorme aanjager zijn van de economie, waarbij werkgelegenheid en geldstromen dichterbij de boeren en de omgeving terechtkomen en minder bij multinationale bedrijven die vooral sturen op afhankelijkheid van de landbouw van (gentech)zaden en chemische bestrijdingsmiddelen.

Voedselkilometers

Als deze conclusies ook nog eens gekoppeld worden aan meer regionale productie en afzet dan komt daar nog eens extra dimensie bij. De Britse onderzoekers Jules Pretty en Tim Lang berekende dat de Britse overheid 3 miljard euro aan milieukosten kan besparen door lokale voedselproductie (als het voedsel binnen een straal van 20 km geconsumeerd wordt). Als consumenten de auto laten staan en hun inkopen te voet, met de fiets of met de bus doen, scheelt dat nog een 1,5 miljard euro. Als alle Britse landbouwers omschakelen naar de biologische landbouwmethode en geen gebruik meer maken van chemische middelen, scheelt dat de overheid 1,6 miljard euro aan milieukosten. Kortom: biologisch en regionaal is optimaal. 

Regionalisering versus schaalvergroting

De wereldgemeenschap zet, via WTO e.d., in op mondiale economische groei als basis voor ontwikkeling. Maar dat betekent dat bijvoorbeeld Afrikaanse boeren moeten concurreren met hun Nederlandse collega’s die al bijna een eeuw profiteren van landbouwkundig onderzoek, onderwijs, ruilverkaveling, pachtwet, marktbescherming, e.d. Die Afrikaanse boeren hebben in die concurrentie geen schijn van kans. Voortdurende liberalisatie zal er toe leiden dat die Afrikaanse boeren hun gronden niet productief kunnen maken, zoals wij bijvoorbeeld de Zuiderzee productief gemaakt hebben. Als van biologische landbouw wordt gezegd dat ze de wereld niet kan voeden wordt dit aspect volkomen buiten beschouwing gelaten. De biologische landbouw stelt zich niet alleen technisch op, maar neemt in haar systeemperspectief ook marktverhoudingen mee. Dat opent nieuwe mogelijkheden voor het voeden van de groeiende wereldbevolking. Het gaat niet meer om geldstromen maar om stofstromen. 

Cultuuromslag

Consumenten ontdekken in toenemende mate de waarde van het biologische product. Het is de hoogste tijd dat we onderzoeksprogramma’s en de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid gaan baseren op de bewezen wetenschappelijke voordelen van de biologische landbouw en haar brede perspectief.  

ir. Arie van den Brand, voorzitter Biologica

prof.dr.ir. Niels Röling, communicatie en innovatie studies Wageningen UR

prof.dr.ir. Edith Lammerts van Bueren, Louis Bolk Instituut, Driebergen 

Bron: Biologica  

Hieronder volgt een persbericht over een studie van Gentse wetenschappers op grond van literatuurstudie:

“Bio groenten lijken niet gezonder of veiliger” 

Afhankelijk van de beschouwde nutriënt of contaminant en de beschouwde groente scoort bio soms beter en soms slechter dan zijn gangbare tegenhanger. Zo blijkt dat het gehalte aan vitamine C significant lager is in bio wortel en aardappelen, maar significant hoger in bio tomaat. Deze bevindingen sluiten claims dat biologische groenten veiliger of gezonder zijn momenteel uit, stellen onderzoekers van de Gentse universiteit op basis van een analyse van de beschikbare wetenschappelijke literatuur.

Zelfs per groente zijn er geen eenduidige trends op het vlak van gezondheid. Bio wortel scoort beter voor zijn gehalte aan bètacaroteen, maar slechter voor kalium en vitamine C. Wel blijkt uit onderzoek dat de waarschijnlijkheid om pesticidenresidu's terug te vinden zeven keer hoger is voor gangbare dan voor biologische groenten, melden de onderzoekers.

Het literatuuronderzoek heeft verder uitgewezen dat bio op het gebied van milieuvriendelijkheid in het algemeen beter scoort per hectare. De uitloging van nitraten en fosfor is lager, net zoals de uitstoot van broeikasgassen. De biodiversiteit en het gehalte aan organische stof zijn hoger. Wanneer echter rekening gehouden wordt met de lagere opbrengsten van de biologische productie in ontwikkelde landen en de vergelijking wordt gebaseerd op het productievolume, dan zijn de milieuvoordelen van biologische productiemethodes minder duidelijk.

De Gentse onderzoekers onderzochten de milieuvriendelijkheid van gangbare en biologische prei tijdens een hele levenscyclus. Per hectare ligt de milieubelasting bij de biologische productie lager voor alle beschouwde parameters. Bij een vergelijking van de milieubelasting per ton geproduceerde prei blijkt evenwel dat de verzuring, uitputting van abiotische grondstoffen, aantasting van de ozonlaag en smogvorming in dezelfde grootteorde liggen. De biologische prei blijft ook dan nog wel beter scoren op het vlak van toxiciteit voor mens en milieu en inzake de uitstoot van broeikasgassen.

Via een enquête hebben de onderzoekers ook gepeild naar de perceptie bij consumenten. De zogenaamde 'heavy users' hebben een beter beeld over bio dan 'light' of 'non users'. Maar ook die laatste categorie heeft een vrij positief beeld van bio. Meestal baseren deze consumenten zich niet op milieu- of gezondheidsargumenten om geen bio te kopen, maar wel op het prijsverschil.(KS) 

Bron: VILT (05/01/2008)

Project “Meerwaarde bio?”: http://www.agecon.ugent.be/publicaties.html