Ontwikkeling van bananen voor Uganda

In 2003 ontmoette ik Geoffrey Arinaitwe, een Ugandese gewasveredelaar die in opleiding was aan de Katholieke universiteit van Leuven, België, een van de vroege onderzoekscentra waar men zich bezig houdt met genetisch gemodificeerde teelten. Wat u ook mag denken over genetisch gemodificeerd voedsel, Geoffrey Arinaitwe hield een onweerstaanbaar betoog dat zonder genetische modificatie de voornaamste voedselbron van zijn land en veel andere landen in de tropen zou afsterven, wat invloed heeft op de eetgewoonten van 10 miljoen Oegandezen en honderden miljoenen meer mensen, van Brazilië tot Indonesië.

Geoffrey Arinaitwe is nu terug in Kampala, om de eerste gemodificeerde bananen te testen die bestemd zijn om in Oegandese bodem te worden geplant. In zijn functie van onderzoeker aan het Kawanda Agricultural Research Institute is deze wat schuchtere wetenschapper met een zachte stem en een tengere lichaamsbouw in afwachting van genetisch gemodificeerd plantmateriaal dat moet aankomen vanuit Leuven en binnen een maand wordt verwacht.

In 2003 schreef ik een artikel voor Seed magazine over de benarde toestand waarin de eetbare banaan verkeert. Omdat bananen geen zaad hebben en daarom steriel zijn, komen ze allemaal van door mutatie ontstane planten die ongeveer 8000 jaar geleden werden ontdekt, waarschijnlijk in Papua Nieuw-Guinea. Zij zijn geënt of gekloond gedurende de eeuwen daarna en ontwikkeld tot tientallen variëteiten, kleuren en afmetingen. Bananen zijn ideaal voor de ontwikkelingslanden omdat ze compact zijn, gemakkelijk groeien, gemakkelijk vervoerd kunnen worden en in hoge mate voedzaam zijn. In dit deel van de wereld worden ze rauw gegeten of gekookt en ook gebruikt om dranken van te maken. In Oeganda zijn ze zo belangrijk dat het woord voor banaan, matooke, ook “voedsel” betekent.

Jammer genoeg heeft de eetbare banaan met zijn 8000 jaar oude genoom zich niet ontwikkeld om weerstand te kunnen bieden aan nieuwe plagen. Daar hoort onder andere toe de zwarte Sigatoka, een schimmel die het blad aantast, en die hele velden met bananenplantages heeft aangetast. De planten verschrompelen en de opbrengst wordt tot de helft teruggebracht. Bijna de helft van de bananenteelt in Oeganda is aangetast door deze schimmel die zich over de hele wereld verspreidt.

Wetenschappers in Leuven zijn aan het werk gegaan om het probleem te aan te pakken. Onder leiding van Rony Swennen ontdekte een team dat het inbrengen van een gen uit rijst een aanzienlijke bescherming levert voor de banaan zonder dat dit gevaar oplevert voor mens of milieu. Omdat de banaan steriel is, kan dit gen zich niet verspreiden in het milieu, en is er ook geen zaad wat Monsanto of andere bedrijven zouden kunnen verkopen. In feite zijn Swennen en organisaties die zich over de gehele wereld met bananen bezighouden, bereid om het oorspronkelijke materiaal aan kostprijs beschikbaar te stellen aan de boeren. Eenmaal de boer de plant heeft kan hij verder enten.

Een ander voordeel is volgens Swennen en Arinaitwe dat de genetisch gemodificeerde banaan de noodzaak om pesticiden te gebruiken zeer aanzienlijk vermindert bij de bestrijding van de zwarte Sigatoka in exportteelten die bestemd zijn voor de markten in het Westen. De meeste Oegandese boeren die bananen verbouwen voor lokale consumptie kunnen zich geen dure pesticiden veroorloven, maar op grootschalige plantages in Afrika en Latijns Amerika, gebruiken de planters de hoogste niveaus ter wereld aan chemicaliën die gesproeid worden tegen schimmels en andere aantastingen. Dit heeft geleid tot meldingen van meer dan normale gevallen van leukemie en steriliteit onder de planters.

O ja, biologische bananen die in het Westen verkocht worden, zijn zonder pesticiden geteeld. Zij groeien ofwel in streken die niet zijn aangetast door de zwarte Sigatoka of worden geoogst van gereduceerde opbrengsten van aangetaste planten wat tot gevolg heeft dat de inheemsen nog minder fruit beschikbaar hebben.

Niets van dit alles overtuigt de tegenstanders van genetisch gemodificeerd voedsel, die met verbazingwekkend venijn reageerden op mijn artikel in het tijdschrift Seed en zelfs met enkele persoonlijke aanvallen. Ik laat het aan de lezers om te oordelen of het inbrengen van een rijstgen in een gekloonde banaan verwerpelijk of onwenselijk is.

Het is echter vrijwel zeker dat critici gelijk hebben die zeggen dat aanvaarding van de gemodificeerde banaan andere vormen van genetisch gemodificeerd voedsel meer aanvaardbaar maken in het bijzonder in grote delen van Afrika die zich op grote schaal hebben verzet tegen genetisch gemodificeerde gewassen. Doordat gemodificeerde maïs, katoen en andere teelten de overhand hebben in het westen en elders, is het duidelijk dat de genetische modificatie reeds zijn weg begint te vinden.

De wetenschappers in Leuven zeggen dat de genetisch gemodificeerde bananen veilig zijn. Nu wil Arinaitwe ze testen in Oeganda en bezien of hij en de Oegandese regering daarmee kunnen instemmen. Er zijn heel wat horden te nemen voor een rijst-banaan hybride wordt goedgekeurd en aanvaard. Er worden ook protesten verwacht, hoewel ten slotte de aanblik van de verkommerende, gedecimeerde teelten die in dit land heuvel na heuvel bedekken, ervoor zou kunnen zorgen dat deze hernieuwde banaan een blijver wordt in dit land dat zijn hele cultuur gebouwd heeft op de banaan. We zullen zien.